Adhyaya 259
रावणोत्पत्तिः—तपसा वरलाभश्च (Rāvaṇa’s Origins and the Acquisition of Boons)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Rāvaṇa–Kubera–Viśravas Genealogy Episode)
Mārkaṇḍeya describes Viśravas (born from Pulastya’s anger, “half-bodied” in motif) and Kubera’s effort to appease him by providing three rākṣasī attendants—Puṣpotkaṭā, Rākā, and Mālinī. From them are born Kumbhakarṇa and Daśagrīva (Rāvaṇa), Vibhīṣaṇa, and the pair Khara–Śūrpaṇakhā. The siblings observe Kubera’s prosperity and undertake severe tapas to please Brahmā. Brahmā grants boons: Rāvaṇa requests non-defeat by many classes of beings, receiving an explicit exception for humans; Kumbhakarṇa receives great sleep; Vibhīṣaṇa requests unwavering aversion to adharma and spontaneous access to Brahmāstra knowledge, receiving a boon framed as “immortality” due to his dharmic disposition. Empowered, Rāvaṇa defeats Kubera, displaces him from Laṅkā, seizes the Puṣpaka-vimāna, and incurs Kubera’s curse that the vehicle will bear only Rāvaṇa’s slayer. Vibhīṣaṇa, remembering the dharma of the virtuous, follows Kubera and is appointed commander over yakṣa–rākṣasa forces. The chapter closes by etymologizing “Rāvaṇa” as one who causes the worlds to cry out, emphasizing the social impact of unrestrained power.
Chapter Arc: द्वैतवन की रात्रि में युधिष्ठिर शयन करते हैं—और स्वप्न के अन्त में अश्रुपूरित कण्ठ वाले मृग-समूह मानो मनुष्यों की भाँति उनके सामने उपस्थित हो उठते हैं। → काँपते हुए, हाथ जोड़कर वे वनचर प्राणी राजा से निवेदन करते हैं कि पाण्डवों के शौर्य और अस्त्र-प्रयोग से वन में उनके कुल नष्टप्राय हो गए हैं; जो थोड़े-से बचे हैं वे केवल ‘बीज’ मात्र हैं और यदि शरण न मिली तो वंश ही मिट जाएगा। → युधिष्ठिर के सामने धर्म का तीखा प्रश्न खड़ा होता है—क्षत्रिय-धर्म के अभ्यास और जीवन-निर्वाह हेतु शिकार बनाम शरणागत जीवों की रक्षा; स्वप्न में ही मृगों की करुण पुकार उनके हृदय को निर्णायक रूप से विचलित कर देती है। → धर्मकोविद पाण्डव, साथ रह रहे ब्राह्मणों और सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित उस वन-प्रदेश से शीघ्र प्रस्थान का निश्चय करते हैं, ताकि वन्यजीवों के कुलों को अवकाश मिले और हिंसा का भार घटे। → प्रस्थान के बाद अगला ठिकाना—काम्यकवन और तृणबिन्दु सरोवर का संकेत—आगे की वन-यात्रा और वहाँ होने वाले प्रसंगों की भूमिका रचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल २८ ६ “लोक हैं) हि सो न हुक हि 7 (मृगस्वप्नोद्भवपर्व) अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें गमन जनमेजय उवाच दुर्योधन मोक्षयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबला: । किमकार्षु्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमरहसि
জনমেজয়ে সুধিলে—মহাবলী পাণ্ডুপুত্ৰসকলে দুঃৰ্যোধনক গন্ধৰ্বসকলৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰি সেই বনতে কি কৰিলে? হে মহামুনি, অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः । स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পিছত এক ৰাতি দ্বৈতবনত কুন্তীপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰ শুই থকা সময়ত, স্বপ্নৰ অন্তত অৰণ্যৰ মৃগাদি প্ৰাণীবোৰ অশ্ৰুসিক্ত কণ্ঠে তেওঁক দৰ্শন দিলে।
Verse 3
तानब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताज्जलीन् । ब्रूत यद् वक्तुकामा: स्थ के भवन्तः किमिष्यते
তেওঁলোকক কঁপি কঁপি কৰযোৰে থিয় হৈ থকা দেখি ৰাজেন্দ্ৰ যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“কোৱা, তোমালোকে কি ক’ব খুজিছা? তোমালোকে কোন? তোমালোকৰ ইচ্ছা কি?”
Verse 4
एवमुक्ता: पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना । प्रत्यब्रुवन् मृगास्तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम्,यशस्वी पाण्डव कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर मरनेसे बचे हुए हिंसक पशुओंने उनसे कहा--
যশস্বী কুন্তীপুত্ৰ পাণ্ডৱ যুধিষ্ঠিৰে এনেদৰে সোধাত, তাত নিহতৰ মাজৰ পৰা অৱশিষ্ট মৃগবোৰে যুধিষ্ঠিৰক উত্তৰ দিলে।
Verse 5
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टास्तु भारत । नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्यय:
“হে ভাৰত! আমি দ্বৈতবনৰ মৃগ; নিহত হোৱাৰ পিছত আমি অতি অলপহে অৱশিষ্ট আছোঁ। হে মহাৰাজ, যাতে আমাৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ নঘটে, অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ বাসস্থান সলনি কৰক।”
Verse 6
भवतो भ्रातर: शूरा: सर्व एवास्त्रकोविदा: । कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
“আপোনাৰ ভ্ৰাতাসকল সকলো শূৰ আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাত কুশলী। তেওঁলোকে বনবাসী প্ৰাণীৰ কুলসমূহ অতি অলপহে অৱশিষ্ট ৰাখিছে।”
Verse 7
बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते । विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर
হে মহামতি! আমি-আমাৰ মাজৰ অল্প কেইজনেহে বংশৰ বীজমাত্ৰ অৱশিষ্ট আছোঁ। হে ৰাজেন্দ্ৰ যুধিষ্ঠিৰ! আপোনাৰ প্ৰসাদে আমাৰ কুল পুনৰ বৃদ্ধি পাওক—এইয়েই আমাৰ নিবেদন।
Verse 8
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् | मृगान् दृष्टवा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिषिर:
ভয়তে কঁপা, অতিশয় ত্ৰস্ত আৰু বংশৰ বীজমাত্ৰ অৱশিষ্ট সেই মৃগবোৰক দেখি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ গভীৰ দুখত ব্যাকুল হৈ উঠিল।
Verse 9
तांस्तथेत्यब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रत: । यथा भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा,समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले राजा युधिष्ठिरने उनसे कहा--“बहुत अच्छा, तुमलोग जैसा कहते हो, वैसा ही करूँगा”
সকলো প্ৰাণীৰ হিতত ৰত ৰজাই তেওঁলোকক ক’লে—“তথাস্তु। তোমালোকে যেনেকৈ কৈছা, তেনেকৈয়ে মই কৰিম।”
Verse 10
इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात््यन्ते राजसत्तम: । अब्रवीत् सहितान् भ्रातृन् दयापन्नो मृगान् प्रति
ৰাতিৰ অন্তত জাগি উঠি সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, মৃগবোৰৰ প্ৰতি দয়াৰে দ্ৰৱিত হৈ, একেলগে থকা নিজৰ ভাতৃসকলক ক’লে।
Verse 11
उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्रान्ते हतशेषितै: । तन्तुभूता: सम भद्रें ते दया न: क्रियतामिति
ৰাতি স্বপ্নান্তে, বধৰ পৰা অৱশিষ্ট সেই মৃগবোৰে মোক ক’লে—“ভদ্ৰ! আমি বংশৰ সূতাৰ দৰে মাত্ৰ অৱশিষ্ট; আমাৰ ওপৰত দয়া কৰক।”
Verse 12
ते सत्यमाहु: कर्तव्या दयास्माभिवनौकसाम् | साष्टमासं हि नो वर्ष यदेतदुपयुड्क्ष्महे
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই প্ৰাণীবোৰে সত্যই কৈছে। আমি বনবাসীসকলে অৰণ্যৰ হিংস্ৰ জীৱৰ প্ৰতিও দয়া দেখুৱাব লাগে। কিয়নো এই দ্বৈতবনত বাস কৰি থাকোঁতে এতিয়া আমাৰ এক বছৰ আঠ মাহ পাৰ হৈ গৈছে।
Verse 13
पुनर्बहुम्गं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् | मरुभूमे: शिर:स्थानं तृणबिन्दुसर: प्रति
বৈশম্পায়নে ক’লে—পুনৰায় তেওঁলোকে অৰণ্যসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, মনোৰম কাম্যক বনলৈ আগবাঢ়িল; আৰু মৰুভূমিৰ সীমাত শিৰোভাগসদৃশ উঁচু স্থানৰ কাষৰ তৃণবিন্দু সৰোবৰলৈ গ’ল।
Verse 14
ततस्ते पाण्डवा: शीघ्र प्रययुर्धर्मकोविदा:,राजन्! तदनन्तर उन धर्मज्ञ पाण्डवोंने वहाँ रहनेवाले ब्राह्मणोंके साथ शीघ्र ही उस वनसे प्रस्थान कर दिया। इन्द्रसेन आदि सेवक भी उस समय उन्हींके साथ चल दिये
তেতিয়া, হে ৰাজন, ধৰ্মমৰ্মজ্ঞানী পাণ্ডৱসকলে শীঘ্ৰে যাত্ৰা কৰিলে। তাৰ পিছত তাত বাস কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে তেওঁলোকে সেই বন ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে; আৰু ইন্দ্ৰসেন আদি সেৱকসকলেও সেই সময়তে তেওঁলোকৰ সৈতে গ’ল।
Verse 15
ब्राह्मणै:ः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिता: । इन्द्रसेनादिशिश्वैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
হে ৰাজন, তাত তেওঁলোকৰ সৈতে বাস কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে; আৰু ইন্দ্ৰসেন আদি সেৱক আৰু অন্যান্য পৰিচাৰকসকলৰ দ্বাৰা অনুসৃত হৈ, পাণ্ডৱসকলে সেই সময়তে সেই বন ত্যাগ কৰি শীঘ্ৰে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 16
ते यात्वानुसृतैर्मार्ग: स्वन्ने: शुचिजलान्वितै: । ददृशु: काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—উত্তম অন্ন আৰু শুদ্ধ জলেৰে সমৃদ্ধ, সদা চলাচল থকা পৰিচিত পথেদি যাত্ৰা কৰি, বহু তপস্বীৰে পৰিপূৰ্ণ পুণ্য কাম্যক বনাশ্ৰমত তেওঁলোকে উপস্থিত হৈ তাৰ শোভা চাবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
विविशुस्ते सम कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा । तद् वन॑ भरतमश्रेष्ठा: स्वर्ग सुकृतिनो यथा
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেতিয়া ভৰতশ্ৰেষ্ঠ পাণ্ডৱসকল শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ কাম্যক বনত প্ৰৱেশ কৰিলে; যেনেকৈ পুণ্যবান সুকৃতিসকল স্বৰ্গত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 133
तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि । “अतः अब हम पुनः असंख्य मृगोंसे युक्त
“ইয়াতে এই শিষ্ট আৰু উপযুক্ত বাসস্থানত থাকি বিচৰণ কৰি আনন্দ কৰোঁ। তাৰ পাছত ইয়াৰ পৰা পুনৰ অসংখ্য মৃগেৰে পৰিপূৰ্ণ মনোৰম কাম্যক বনত—তৃণবিন্দু নামৰ সৰোবৰৰ ওচৰলৈ—যাওঁ। কাম্যক বন মৰুভূমি-অঞ্চলৰ সীমান্তত অৱস্থিত; তাত বাস কৰি আৰু বিচৰণ কৰি আমি বনবাসৰ অৱশিষ্ট দিনবোৰ সুখে কটাম।”
Verse 257
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें युधिष्टिरकी चिन्तासे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ঘোষযাত্ৰাপৰ্বত যুধিষ্ঠিৰৰ চিন্তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দু’শ সাতান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 258
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मृगस्वप्रोद््भवपर्वणि काम्यकप्रवेशे अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত মৃগস্বপ্নোদ্ভৱপৰ্বত কাম্যক বনত প্ৰৱেশ-বিষয়ক দু’শ আটান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The tension lies in seeking security through exclusionary invulnerability rather than ethical restraint; the narrative frames this as a structural moral hazard amplified by contempt for the remaining exception.
It presents steadfast non-alignment with adharma—even under extreme pressure—as a superior form of protection and legitimacy, contrasted with power acquired without ethical governance.
Yes; it operates as narrative foreshadowing and moral indexing: unlawful appropriation produces a built-in limit, tying the object’s utility to the agent’s eventual accountability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.