Adhyaya 25
द्वैतवनगमनम् (Dvāitavana-gamanam) — Journey and Settlement at Dvaita Forest-Lake
Upa-parva: Dvāitavana-nivāsa (Settlement at Dvैतवन / Dvaita Forest-Lake Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that, after prior movements, Yudhiṣṭhira addresses his brothers regarding the necessity of residing for twelve years in an uninhabited forest and instructs them to survey a suitable region rich in game and birds, pleasant, auspicious, and fit for sustained habitation. Arjuna responds with deference, characterizing Yudhiṣṭhira as widely learned through association with elder sages (including Dvaipāyana and Nārada) and therefore best positioned to determine what is truly beneficial. Arjuna then recommends the famed, sacred Dvāitavana lake-forest, described as abundant in flowers and fruits and frequented by many kinds of birds, proposing it as their residence for the full term. Yudhiṣṭhira concurs, and the Pāṇḍavas proceed with numerous brāhmaṇas—both agnihotra practitioners and other ascetics—along with svādhyāyins, mendicants, and japa-oriented forest dwellers. The chapter offers an ecological catalogue: large trees and flowering groves, melodious birds, elephant herds, and the presence of siddhas and ṛṣis. Yudhiṣṭhira dismounts, enters the woodland with his brothers and companions, is received respectfully by ascetic communities, and seats himself beneath a great flowering tree; the others likewise dismount and attend, marking the orderly establishment of a dharma-centered exile residence.
Chapter Arc: द्वैतवन के कानन में पाण्डवों का निवास—जहाँ युधिष्ठिर वन के मुनियों और यतियों को मूल-फल से तृप्त करते हैं, वहीं एक तेजोमय महर्षि का आगमन कथा को धर्म-उपदेश की ओर मोड़ देता है। → वनवास की कठोरता के बीच युधिष्ठिर का मन ‘बल’ (शक्ति/सामर्थ्य) और ‘धर्म’ की सीमा पर ठहरता है—क्या राजधर्म का त्याग कर तपोवन में टिके रहना ही श्रेष्ठ है, या प्रतिज्ञा-पालन के साथ भविष्य के कर्तव्य हेतु शक्ति-संचय भी आवश्यक है? → महर्षि मार्कण्डेय युधिष्ठिर को धर्म का आदेश देते हुए उदाहरणों से दृढ़ करते हैं—राम का पितृ-आज्ञा पालन, सत्यव्रती अलर्क का त्याग, और ‘बलस्येति चरेदधर्मम्’ का निषेध: केवल बल के भरोसे अधर्म का आचरण मत करो। → युधिष्ठिर महर्षि का विधिवत् पूजन करते हैं; धौम्य पाण्डवों के लिए पितृवत् श्राद्ध-इष्टि आदि कर्म संपन्न कराते हैं। उपदेश का निष्कर्ष स्पष्ट होता है—प्रतिज्ञा के अनुसार वनवास पूर्ण करो; उसी तेज से आगे चलकर कौरवों से श्री और राज्य पुनः प्राप्त करोगे। → महर्षि धौम्य और पाण्डवों से विदा लेकर उत्तर दिशा की ओर प्रस्थान करते हैं—उत्तर की ओर बढ़ती यह गति अगले प्रसंगों (अर्जुनाभिगमन/आगामी यात्राओं) का संकेत बन जाती है।
Shlokas
Verse 1
#2:8 #23:.7 () हि 2 7 पञ्चविशो< ध्याय: महर्षि मार्कण्डेयका पाण्डवोंको धर्मका आदेश देकर उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान वैशम्पायन उवाच तत् कानने प्राप्य नरेन्द्रपुत्रा: सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छम् । विजहुरिन्द्रप्रतिमा: शिवेषु सरस्वतीशालवनेषु तेषु
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! সুখত অভ্যস্ত, কিন্তু এতিয়া কষ্টত পতিত সেই ৰাজপুত্ৰ পাণ্ডৱসকলে সেই অৰণ্যত উপস্থিত হৈ তাতেই বাস ল’লে। ইন্দ্ৰসম দীপ্তিমান তেওঁলোকে সৰস্বতীৰ তীৰৱৰ্তী শুভ শালবনত, বনবাসৰ বিপদৰ মাজতো কিছু শান্তি পাই দিন কটাবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
यतींश्व॒ राजा स मुनींश्व॒ सर्वा- स्तस्मिन् वने मूलफलैरुदग्रै: । द्विजातिमुख्यानृषभ: कुरूणां संतर्पयामास महानुभाव:
কুৰুশ্ৰেষ্ঠ মহানুভাৱ ৰজা যুধিষ্ঠিৰে সেই বনত বাস কৰা সকলো যতি, মুনি আৰু প্ৰধান দ্বিজসকলক উৎকৃষ্ট মূল-ফল দি তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 3
इष्टी क्ष पित्रयाणि तथा क्रियाश्र महावने वसतां पाण्डवानाम् | पुरोहितस्तत्र समृद्धतेजा- श्व॒कार धौम्य: पितृवन्नपाणाम्
মহাবনত বাস কৰা পাণ্ডৱসকলৰ ইষ্টিযজ্ঞ, পিতৃকৰ্ম আৰু অন্যান্য বিধিসন্মত আচাৰ-অনুষ্ঠানসমূহ তাত যথাবিধি চলি থাকিল। তাত সমৃদ্ধ তেজস্বী পুৰোহিত ধৌম্য পিতাৰ দৰে হৈ সেই ৰাজপুত্ৰসকলৰ বাবে সকলো ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰাই থাকিল।
Verse 4
अपेत्य राष्ट्राद् वसतां तु तेषा- मृषि: पुराणोडतिथिराजगाम । तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा मार्कण्डेय: श्रीमतां पाण्डवानाम्
ৰাজ্যৰ পৰা দূৰলৈ তাড়িত হৈ অৰণ্যত বাস কৰা শ্ৰীমান পাণ্ডৱসকলৰ সেই আশ্ৰমলৈ তীব্ৰ তপোতেজে দীপ্ত প্ৰাচীন মহর্ষি মার্কণ্ডেয় অতিথিৰূপে আহিল।
Verse 5
तमागतं ज्वलितहुताशनप्रभं महामना: कुरुवृषभो युधिष्ठिर: । अपूजयत् सुरऋषिमानवार्चितं महामुनि हानुपमसत्त्ववीर्यवान्
জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান, দেৱ-ঋষি-মানৱসকলৰ দ্বাৰা পূজিত মহামুনি মার্কণ্ডেয়ক আগমন কৰা দেখি, অনুপম ধৈৰ্য আৰু বীৰ্যৰে সমৃদ্ধ কুৰুশ্ৰেষ্ঠ মহামনস্বী যুধিষ্ঠিৰে বিধিপূৰ্বক তেওঁৰ পূজা-সৎকাৰ কৰিলে।
Verse 6
स सर्वविद् द्रौपदी वीक्ष्य कृष्णां युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च । संस्मृत्य राम॑ मनसा महात्मा तपस्विमध्येडस्मयतामितौजा:
সৰ্বজ্ঞ, অমিত তেজস্বী মহাত্মা মার্কণ্ডেয়ে দ্ৰৌপদী (কৃষ্ণা), যুধিষ্ঠিৰ, ভীমসেন আৰু অৰ্জুনক দেখি মনে মনে ৰামক স্মৰণ কৰিলে; আৰু তপস্বীসকলৰ মাজত তেওঁ মৃদু হাঁহি হাঁহিলে।
Verse 7
त॑ं धर्मराजो विमना इवाब्रवीत् सर्वे द्विया सन्ति तपस्विनो5मी । भवानिदं कि स्मयतीव हृष्ट- स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य
তেতিয়া ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে বিষণ্ণভাৱে ক’লে—“মুনে! ইয়াত থকা এই সকলো দ্বিজ তপস্বী মোক দেখি যেন সংযত আৰু সঙ্কুচিত হৈ পৰিছে; কিন্তু আপুনি এই তপস্বীসকলৰ সন্মুখত মোৰ ফালে চাই আনন্দিত যেন কিয় মৃদু হাঁহি হাঁহিছে?”
Verse 8
मार्कण्डेय उवाच न तात हृष्यामि न च स्मयामि प्रहर्षजो मां भजते न दर्प: । तवापदं त्वद्य समीक्ष्य राम॑ सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि
মাৰ্কণ্ডেয়ে ক’লে—“বৎস! মই নাহে হৰ্ষিত হওঁ, নাহে হাঁহো; হৰ্ষৰ পৰা জন্মা দৰ্পে মোক স্পৰ্শ নকৰে। আজি তোমাৰ এই বিপদ দেখি মোৰ মনত পৰিল সত্যব্ৰতী দাশৰথি ৰাম।”
Verse 9
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन वने निवासं पितुरेव शासनात् । धन्वी चरन् पार्थ मयैव दृष्टो गिरे: पुरा ऋष्यमूकस्य सानौ
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে পাৰ্থ! সেই ৰজা ৰামো লক্ষ্মণসহ কেৱল পিতৃৰ আদেশ মানি ধনু ধৰি অৰণ্যত বাস আৰু বিচৰণ কৰিছিল। হে কুন্তীনন্দন! প্ৰাচীন কালত মই নিজেই ঋষ্যমূক পৰ্বতৰ ঢালত তেওঁক দৰ্শন কৰিছিলোঁ।
Verse 10
सहसतनेत्रप्रतिमो महात्मा यमस्य नेता नमुचेश्व हन्ता । पितुर्निदेशादनघ: स्वधर्म वासं वने दाशरथिक्षकार
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দশৰথনন্দন শ্ৰীৰাম নিষ্পাপ মহাত্মা; সহস্ৰনেত্ৰ ইন্দ্ৰৰ সদৃশ, যমৰো নিয়ন্তা আৰু নমুচি-সদৃশ দানৱৰ সংহাৰক। তথাপি পিতৃৰ আদেশক স্বধৰ্ম বুলি জানি তেওঁ অৰণ্যবাস গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 11
स चापि शक्रस्य समप्रभावो महानुभाव: समरेष्वजेय: । विहाय भोगानचरद् वनेषु नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ইন্দ্ৰৰ সমান প্ৰভাৱশালী, মহানুভৱ আৰু সমৰত অজেয় হৈও তেওঁ ভোগ ত্যাগ কৰি অৰণ্যত বিচৰণ কৰিছিল। সেয়ে ‘মই বলৰ অধিপতি’ বুলি ভাবি অধৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত নহয়।
Verse 12
भूपाश्चन नाभागभगीरथादयो महीमिमां सागरान्तां विजित्य । सत्येन ते5प्यजयंस्तात लोकान् नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—নাভাগ, ভগীৰথ আদি ৰজাসকলেও সাগৰান্ত এই পৃথিৱী জয় কৰিছিল; তথাপি সত্যৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকে উত্তম লোকসমূহত বিজয় লাভ কৰিছিল। সেয়ে, বৎস! ‘মই বলৰ অধিপতি’ বুলি ভাবি অধৰ্ম আচৰণ নকৰিবা।
Verse 13
अलर्कमाहुर्नरवर्य सनन््तं सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् | विहाय राज्यानि वसूनि चैव नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! কাশী আৰু কৰূষৰ ৰজা অলৰ্কক লোকসকলে সত্যব্ৰতী, সনৎ (বৃদ্ধ তপস্বীসম) বুলি কয়। তেওঁ ৰাজ্য আৰু ধন ত্যাগ কৰি ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈছিল। সেয়ে ‘মই শক্তিশালী’ বুলি অজুহাত দেখুৱাই অধৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত নহয়।
Verse 14
धात्रा विधियों विहित: पुराणै- स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्त: । सप्तर्षय: पार्थ दिवि प्रभान्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৰশ্ৰেষ্ঠ পাৰ্থ! বিধাতাই প্ৰাচীন বেদবাণীৰ দ্বাৰা অগ্নিহোত্ৰ আদি পবিত্ৰ কৰ্মৰ বিধান স্থাপন কৰিছে। সৎপুৰুষসকলে সেই ধৰ্মব্যৱস্থাক সন্মান কৰি পালন কৰে বুলিয়েই সপ্তৰ্ষিসকল স্বৰ্গত দীপ্তিমান। সেয়ে ‘মই শক্তিমান’ বুলি ভাবি কেতিয়াও অধৰ্ম আচৰণ নকৰিবা।
Verse 15
महाबलानू् पर्वतकूटमात्रान् विषाणिन: पश्य गजान् नरेन्द्र । स्थितान् निदेशे नरवर्य धातु- नेंशे बलस्येति चरेदधर्मम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৰেন্দ্ৰ! পৰ্বতশিখৰৰ দৰে উচ্চ, মহাদন্তবিশিষ্ট এই মহাবলী গজৰাজসকলক চাওক। সিহঁতেও বিধাতাৰ আদেশত স্থিত হৈ তাকেই পালন কৰে। সেয়ে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! ‘মই শক্তিৰ অধিপতি’ বুলি গৰ্ব কৰি কেতিয়াও অধৰ্ম নকৰিবা।
Verse 16
सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य तथा यथावद् विहितं विधात्रा । स्वयोनित: कर्म सदा चरन्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
হে নৰেন্দ্ৰ! চাওক—সকলো প্ৰাণীয়ে বিধাতাৰ বিধান অনুসাৰে নিজৰ নিজৰ যোনিৰ অনুৰূপে সদায় কৰ্ম কৰি থাকে। সেয়ে ‘মই শক্তিৰ স্বামী’ বুলি ভাবি কেতিয়াও অধৰ্ম নকৰিবা।
Verse 17
सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या हिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य । यशश्न तेजश्न तवापि दीप्त॑ विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ
কুন্তীপুত্ৰ পাৰ্থ! সত্য, ধৰ্ম, যথোচিত আচৰণ আৰু লজ্জা আদি সদ্গুণৰ বলত তুমি সকলো প্ৰাণীৰ ওপৰত উঠিছা। তোমাৰ যশ আৰু তেজ অগ্নি আৰু সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 18
यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव कृच्छूं वने वासमिमं निरुष्य । ततः श्रियं तेजसा तेन दीप्ता- मादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्य:
মহানুভৱ নৰেশ! তুমি তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞা অনুসাৰে এই কষ্টসাধ্য বনবাসৰ সময় সম্পূৰ্ণ কৰি কৌৰৱৰ হাতৰ পৰা তোমাৰ দীপ্তিময় ৰাজলক্ষ্মী পুনৰ লাভ কৰিবা।
Verse 19
वैशग्पायन उवाच तमेवमुक्त्वा वचन महर्षि- स्तपस्विमध्ये सहित सुहृद्धि: । आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्ष पार्था- सतत: प्रतस्थे दिशमुत्तरां स:
বৈশম্পায়ন ক’লে—জনমেজয়! তপস্বী মহাত্মাসকলৰ মাজত সুহৃদসকলৰ সৈতে বহি থকা ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক এই বাক্য ক’লে মহর্ষি মাৰ্কণ্ডেয় ধৌম্য আৰু সকলো পাৰ্থ (পাণ্ডৱ)ক বিদায় জনাই নিৰন্তৰ উত্তৰ দিশলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 25
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे पठचरविंशो5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অৰ্জুনাভিগমনপৰ্বত দ্বৈতবনপ্ৰৱেশ-বৰ্ণনাসম্বন্ধীয় পঁচিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The decision of where and how to reside for twelve years: balancing austerity with protection and sustainability for a large dependent community while maintaining dharma in an uninhabited wilderness.
Legitimate leadership is shown as consultative and welfare-oriented: Yudhiṣṭhira invites assessment, Arjuna offers reasoned counsel, and the final choice integrates auspiciousness, resources, and community stability.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter; its meta-significance is implicit in the sacralization of place (Dvāitavana as puṇya) and the portrayal of dharma practiced through orderly settlement and reverence to ascetics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.