Adhyaya 231
Duryodhana Seized by Citraseṇa; Kaurava Petition to Yudhiṣṭhira (दुर्योधनापहारः / चित्रसेनगन्धर्वग्रहणम्)
Upa-parva: Gandharva-vijaya / Duryodhana-apahāra Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that after Karṇa is routed, the Dhārtarāṣṭra forces break formation and flee, while Duryodhana alone does not turn away. Seeing the Gandharva host advance, Duryodhana answers with a dense volley of arrows, but the Gandharvas surround his chariot, dismantling its components and disabling mobility. Citraseṇa then captures Duryodhana alive (jīvagrāha), and Gandharvas proceed to bind and carry off additional Kaurava figures (including Duḥśāsana and others) along with royal attendants. As the king is taken, non-combatant groups and camp personnel seek refuge with the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas pursue the abductors; meanwhile, distressed Kaurava ministers approach Yudhiṣṭhira with pleas. Bhīmasena voices a severe assessment: the situation manifests the consequences of misguided counsel and adharmic conduct, and he frames the event as a visible reversal of fortune. Yudhiṣṭhira restrains Bhīma, stating that harsh speech is not timely, thereby reasserting composure and ethical governance amid a volatile strategic moment.
Chapter Arc: Markandeya, in the forest-court of Yudhishthira, turns the listener’s gaze from human exile to a cosmic grievance: the Krittikas—once honored—arrive abandoned by their godlike husbands and stripped of their former sanctity. → The Krittikas lament their unjust rejection and the loss of their worship and progeny, pleading before Skanda, the divine commander. The narrative widens into a catalogue of hostile grahas and fierce female spirits who afflict humans—especially mothers and infants—through miscarriage, stillbirth, and childhood peril, making the world feel besieged by unseen forces. → From Skanda’s very body a blazing, fire-lustrous being bursts forth—an embodiment of punitive, predatory power—signaling that the crisis is not merely social but metaphysical: divine energies themselves can manifest as forces that ‘consume’ human welfare when cosmic order is disturbed. → Markandeya explains the names, natures, and modes of harm of these entities (including Shitaputana), and then pivots to remedy: when properly worshiped, honored, and propitiated, these very powers grant auspiciousness—life, vigor, and protection—rather than loss. → The discourse points forward to continued enumeration and prescriptions—how long children remain vulnerable and which rites, reverences, and protections avert the grahas’ grasp—leaving the listener poised for the next layer of safeguards.
Shlokas
Verse 1
#::73:.8 #::3..7 () हि 2 7 त्रिशर्दाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: कृत्तिकाओंको नक्षत्रमण्डलमें स्थानकी प्राप्ति तथा मनुष्योंको कष्ट देनेवाले विविध ग्रहोंका वर्णन मार्कण्डेय उवाच श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् । सप्तर्षिपत्न्य: षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন! শ্ৰীসম্পন্ন কুমাৰ মহাসেনক দেৱসেনাপতি ৰূপে স্থাপন কৰা দেখিয়ে সপ্তর্ষিসকলৰ ছয় দিৱ্য পত্নী তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 2
ऋषिशि: सम्परित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रता: । द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्
তেওঁলোক ধৰ্মনিষ্ঠা আৰু মহাব্ৰতত স্থিৰ আছিল, তথাপি ঋষিসকলে তেওঁলোকক পৰিত্যাগ কৰিছিল। সেয়ে তেওঁলোক দ্ৰুতগতিতে আহি দেৱসেনাপতি প্ৰভুক ক’লে।
Verse 3
वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तभिददेवसम्मितै: । अकारणाद् रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात् परिच्युता:,“बेटा! हमारे देवतुल्य पतियोंने अकारण रुष्ट होकर हमें त्याग दिया है, इसलिये (हम) पुण्यलोकसे च्युत हो गयी हैं
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“বৎস! দেৱসম আমাৰ স্বামীসকলে অকাৰণে ক্ৰোধ কৰি আমাক ত্যাগ কৰিলে; সেয়ে আমি পুণ্যস্থানৰ পৰা চ্যুত হৈ পৰিছোঁ।”
Verse 4
अस्माभि: किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाह्तम् तत् सत्यमेतत् संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमहसि
“কোনোবাই কৈছে যে তুমি আমাৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্মিছা। এই বিষয়ৰ সত্য শুনা—সেয়া তেনেকুৱা নহয়। আমাৰ সত্যবচন শুনি এই বিপদৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰা।”
Verse 5
अक्षयश्चव भेवत् स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो । त्वां पुत्रं चाप्यभीप्साम: कृत्वैतदनृणो भव
“প্ৰভু! তোমাৰ কৃপাৰে আমি অক্ষয় স্বৰ্গ লাভ কৰিব পাৰোঁ। তাৰ ওপৰিও, তোমাক পুত্ৰৰূপে ধৰি ৰাখিবলৈও আমি ইচ্ছা কৰোঁ। এই সকলো সম্পন্ন কৰি আমাৰ ঋণৰ পৰা মুক্ত হোৱা।”
Verse 6
स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे सुतो वो5हमनिन्दिता: । यद्वापीच्छत तत् सर्व सम्भविष्यति वस्तथा
স্কন্দ ক’লে—“অনিন্দ্য, পূজনীয়া মাতৃসকল! তোমালোকেই মোৰ মাতৃ, আৰু মই তোমালোকৰ পুত্ৰ। তদুপৰি, তোমালোক যি ইচ্ছা কৰা, সেয়া সকলো তেনেকৈয়ে পূৰ্ণ হ’ব।”
Verse 7
मार्कण्डेय उवाच विवक्षन्तं तत: शक्रं कि कार्यमिति सो<ब्रवीत् । उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोडब्रवीद् वासवस्तत:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তাৰ পাছত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) কথা ক’বলৈ উদ্গ্ৰীৱ দেখি স্কন্দে সুধিলে—“কি কাৰ্য? কোৱা।” স্কন্দৰ এই কথাত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) তাতেই উত্তৰ দিলে।
Verse 8
अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या अनुजा स्वसा | इच्छन्ती ज्येषछ्तां देवी तपस्तप्तुं वनं गता,“रोहिणीकी छोटी बहिन अभिजित् देवी स्पर्धाके कारण ज्येष्ठता पानेकी इच्छासे तपस्या करनेके लिये वनमें चली गयी है
ৰোহিণীৰ কনিষ্ঠা ভগ্নী অভিজিত্ দেৱী প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ তাড়নাত জ্যেষ্ঠতাৰ মৰ্যাদা লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তপস্যা কৰিবলৈ বনলৈ গ’ল।
Verse 9
तत्र मूढो5स्मि भद्रं ते नक्षत्र गगनाच्च्युतम् काल त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय
এই বিষয়ত মই সম্পূৰ্ণকৈ কিংকৰ্তব্যবিমূঢ়—তোমাৰ মঙ্গল হওক। আকাশৰ পৰা এটা নক্ষত্ৰ চ্যুত হৈছে; সেয়ে হে স্কন্দ, ব্ৰহ্মাৰ সৈতে মিলি এই পৰম ‘কাল’—এই শুভ মুহূৰ্ত/নক্ষত্ৰ—কিদৰে পুনঃস্থাপিত হ’ব, চিন্তা কৰা।
Verse 10
धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पित: । रोहिणी हाभवत् पूर्वमेवं संख्या समाभवत्
সেই সময় ব্ৰহ্মাই ধনিষ্ঠাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কাল-গণনাৰ বিধান স্থিৰ কৰিলে। আগতে ৰোহিণীকেই আৰম্ভ-নক্ষত্ৰ বুলি ধৰা হৈছিল; এইদৰে সেই দিনবোৰত নাক্ষত্ৰ মাসৰ দিন-সংখ্যা সম আৰু নিয়মিত বুলি মানা হৈছিল।
Verse 11
एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गता: । नक्षत्र सप्तशीर्षाभं भाति तद् वहल्निदेैवतम्
শক্র (ইন্দ্ৰ) এইদৰে কোৱাত কৃত্তিকাসকল ত্ৰিদিবলৈ গ’ল। তাত অগ্নিদেৱতাৰে অধিষ্ঠিত সেই কৃত্তিকা-নক্ষত্ৰ সাত শিৰৰ সদৃশ আকৃতিত দীপ্ত হৈ উঠিল।
Verse 12
विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डद: सुतः । इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्,गरुड़जातीय विनताने स्कन्दसे कहा--“बेटा! तुम मेरे पिण्डदाता पुत्र हो। मैं सदा तुम्हारे साथ रहना चाहती हूँ
তেতিয়া বিনতাই স্কন্দক ক’লে—“পুত্ৰ, তুমিয়েই মোৰ পিণ্ডদাতা। হে সন্তান, মই সদায় তোমাৰ সৈতে একেলগে থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।”
Verse 13
स्कन्द उवाच एवमस्तु नमस्ते<स्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम् । स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा
স্কন্দে ক’লে—“এৱমস্তୁ। মা, তোমাক নমস্কাৰ। মাতৃস্নেহে তুমি মোক সদায় কৰ্তব্যৰ পথত উপদেশ দি পথ দেখুৱাই দিয়া। দেৱী! তুমি ইয়াত নিত্য তোমাৰ পুত্ৰবধূ দেৱসেনাৰ দ্বাৰা পূজিতা আৰু সন্মানিতা হৈ বাস কৰিবা।”
Verse 14
मार्कण्डेय उदाच अथ मातृगण: सर्व: स्कन्दं वचनमत्रवीत् | वयं सर्वस्य लोकस्य मातर: कविश्नि: स्तुता: । इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व न:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“ৰাজন! তাৰ পাছত সমগ্ৰ মাতৃগণে স্কন্দৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে—‘বৎস! ঋষিসকলে আমাক সকলো লোকৰ মাতৃ বুলি স্তুতি কৰিছে। এতিয়া আমি তোমাৰো মাতৃ হ’বলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; সেয়ে মাতৃভাবৰে আমাৰ পূজা কৰা।’”
Verse 15
स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः । उच्यतां यन्मया कार्य भवतीनामथेप्सितम्
স্কন্দে ক’লে—“আপোনালোকেই মোৰ মাতৃ; মই আপোনালোকৰ পুত্ৰ। আপোনালোকৰ যি অভীষ্ট কাৰ্য মোৰ দ্বাৰা সিদ্ধ হ’ব পাৰে, সেয়া কওক।”
Verse 16
मातर ऊचु: यास्तु ता मातर: पूर्व लोकस्यास्य प्रकल्पिता: । अस्माकं तु भवेत् स्थान तासां चैव न तद् भवेत्
মাতৃগণে ক’লে—“এই লোকৰ মাতৃ হিচাপে পূৰ্বতে যিসকল মাতৃ নিযুক্ত আৰু প্ৰতিষ্ঠিত আছিল, সেই স্থান এতিয়া আমাৰ হ’ব লাগে; আৰু সেই পদ তেওঁলোকৰ নাথাকক।”
Verse 17
भवेम पूज्या लोकस्य न ता: पूज्या: सुरर्षभ | प्रजा5स्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ता: प्रयच्छ न:
মাতৃগণে ক’লে—“সুৰশ্ৰেষ্ঠ! আমি যেন সমগ্ৰ লোকৰ পূজ্য হওঁ, আৰু সেই (পূৰ্বৰ) মাতৃসকল যেন পূজ্য নাথাকে। তোমাৰ কাৰণেই তেওঁলোকে আমাৰ ওপৰত মিছা অপবাদ আৰোপ কৰি আমাৰ স্বামীসকলক ক্ৰুদ্ধ কৰিলে আৰু আমাৰ সন্তান-সুখ কেঢ়ি নিলে। সেয়ে আমাক সন্তান দিয়া—আমাৰ স্বামীসকলক অনুকূল কৰি আমাক প্ৰজালাভৰ আশীৰ্বাদ দিয়া।”
Verse 18
स्कन्द उवाच वृत्ता: प्रजा न ता: शक््या भवतीभिनिषिवितुम् । अन्यां व: कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ
স্কন্দে ক’লে—মাতৃসকল, সেই সন্তান-উৎপত্তিৰ সময় অতীত হৈছে; সেয়ে তোমালোকে এতিয়া সিহঁতক লাভ কৰিব নোৱাৰিবা। যদি মনত অন্য কোনো প্ৰজাৰ কামনা থাকে, কোৱা—যি প্ৰজা তোমালোকে ইচ্ছা কৰা, মই সেয়া তোমালোকক দান কৰিম।
Verse 19
मातर ऊचु: इच्छाम तासां मातृणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः । त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वरा:
মাতৃসকলে ক’লে—সেই লোকমাতৃসকলৰ সন্তানক আমি ভক্ষণ কৰিব বিচাৰোঁ; সিহঁতক আমালৈ দিয়া। আৰু তোমাৰ পৰা পৃথক হৈ যিসকল সেই সন্তানৰ অধিপতি—পিতা আৰু পালনকৰ্তা—তেওঁলোককো আমি গ্রাস কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 20
स्कन्द उवाच प्रजा वो द्मि कष्ट तु भवतीभिरुदाह्ृतम् परिरक्षत भद्ठे व: प्रजा: साधु नमस्कृता:
স্কন্দে ক’লে—তোমালোকে যি প্ৰজা বিচাৰিছা, মই সেয়া দিছোঁ; কিন্তু তোমালোকে কোৱা দুঃখজনক কথা অতি গম্ভীৰ। সেয়ে, ভদ্ৰাসকল, এই সন্তানসকলক ভালদৰে ৰক্ষা কৰা—ইয়াতেই তোমালোকৰ মঙ্গল। মই তোমালোকক সাদৰে প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 21
मातर ऊचु: परिरक्षाम भद्ठं ते प्रजा: स्कन्द यथेच्छसि । त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासभ्षिरं प्रभो
মাতৃসকলে ক’লে—স্কন্দ, তোমাৰ মঙ্গল হওক; তুমি যিদৰে ইচ্ছা কৰা, তেনেদৰেই আমি সেই সন্তানসকলক ৰক্ষা কৰিম। প্ৰভু, শক্তিমান কুমাৰ, দীৰ্ঘকাল তোমাৰ সান্নিধ্যত বাস কৰিবলৈ আমাৰ ইচ্ছা।
Verse 22
स्कन्द उवाच यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणा: प्रजा: । प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपै: पृथग्विधै:
স্কন্দে ক’লে—মানুহৰ সন্তানসকল ষোল বছৰ পূৰ্ণ কৰি যুৱ নহোৱালৈকে, তোমালোকে ইচ্ছামতে নানা ৰূপ ধৰি মানৱ-প্ৰজাক পীড়া দিব পাৰিবা।
Verse 23
अहं च व: प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् । परमं॑ तेन सहिता: सुखं वत्स्यथ पूजिता:
ময়ো তোমালোকক এক ভয়ংকৰ আৰু অবিনাশী পুৰুষ দান কৰিম—যি মোৰেই স্বৰূপাংশ। তেওঁৰ সৈতে সন্মানপূৰ্বক সহবাসে যুক্ত হৈ তোমালোক পৰম সুখত বাস কৰিবা।
Verse 24
मार्कण्डेय उवाच तत:ः शरीरात् स्कन्दस्य पुरुष: पावकप्रभ: । भोक्तुं प्रजा: स मर्त्यानां निष्पपात महाप्रभ:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ৰাজন! তাৰ পাছত স্কন্দৰ দেহৰ পৰা অগ্নিসদৃশ তেজে দীপ্ত, পৰম কান্তিমান এক পুৰুষ প্ৰকাশ পালে; সি মর্ত্যলোকৰ সকলো প্ৰজাক ভক্ষণ কৰিবলৈ ইচ্ছুক আছিল।
Verse 25
अपतत् सहसा भूमौ विसंज्ञो5थ क्षुधार्दित: । स्कन्देन सो<भ्यनुज्ञातो रौद्ररूपो5भवद् ग्रह:
সি জন্মতেই ক্ষুধাতুৰ হৈ হঠাৎ অচেতন হৈ ভূমিত পৰি গ’ল। তাৰ পাছত স্কন্দৰ অনুমতিত সি ৰৌদ্ৰৰূপী ‘গ্ৰহ’—আক্রান্তকাৰী দুষ্টশক্তি—হৈ উঠিল।
Verse 26
स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमा: । विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रह:
হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ! সেই গ্ৰহক ‘স্কন্দাপস্মাৰ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু মহাৰৌদ্ৰৰূপ ধাৰণ কৰা বিনতাক ‘শকুনি-গ্ৰহ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात् पूतनाग्रहम् । कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी
পূতনাক ৰাক্ষসী বুলি কোৱা হয়; তাক ‘পূতনা-গ্ৰহ’ বুলি জানিব লাগে। দাৰুণ আৰু ঘোৰ ৰূপ ধাৰণ কৰা সেই নিশাচৰী নিষ্ঠুৰভাৱে শিশুসকলক কষ্ট দিয়ে।
Verse 28
पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना । गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—‘শীতপূতনা’ নামে এক ভয়ংকৰাকৃতি পিশাচিনী আছে। দেখিবলৈ অতি ভয়লগা; সি মানৱী নাৰীৰ গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণ হৰণ কৰে।
Verse 29
अदितिं रेवतीं प्राहु्ग्रहस्तस्यास्तु रैवत: । सो<5पि बालान् महाघोरो बाधते वै महाग्रह:,लोग अदिति देवीको रेवती कहते हैं। रेवतीके ग्रहका नाम रैवत है। वह महाभयंकर महान् ग्रह भी बालकोंको बड़ा कष्ट देता है
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—অদিতিক লোকসকলে ‘ৰেবতী’ বুলিও কয়; আৰু তাইৰ সৈতে যুক্ত গ্ৰহৰ নাম ‘ৰৈৱত’। সেই মহাবলী, অতি ভয়ংকৰ মহাগ্ৰহেও শিশুসকলক তীব্ৰ কষ্ট দিয়ে।
Verse 30
दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम् । अत्यर्थ शिशुमांसेन सम्प्रह्शा दुरासदा
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দৈত্যসকলৰ মাতৃ দিতিক ‘মুখমণ্ডিকা’ বুলি কয়। সি শিশুমাংসত অতিশয় আনন্দ পায়; তাক পৰাভূত কৰা অতি কঠিন।
Verse 31
कुमाराश्च कुमार्यश्न ये प्रोक्ता: स्कन्दसम्भवा: । तेडपि गर्भभुज: सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहा:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে কৌৰব্য! স্কন্দসম্ভৱ বুলি যিসকল কুমাৰ আৰু কুমাৰী বৰ্ণিত হৈছে, তেওঁলোক সকলো গৰ্ভস্থ শিশুভোজী মহাগ্ৰহ।
Verse 32
तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्तिता: । आजायमानान् गृह्नन्ति बालकान् रौद्रकर्मिण:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই কুমাৰসকলকেই সেই পত্নী-স্বরূপা কুমাৰীৰ ‘পতি’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকৰ কৰ্ম ৰৌদ্ৰ আৰু ভয়ংকৰ; জন্ম হোৱাৰ আগতেই তেওঁলোকে শিশুক ধৰি লৈ যায়।
Verse 33
गवां माता तु या प्राज्जै: कथ्यते सुरभिरननप । शकुनिस्तामथारुह् सह भुड्धक्ते शिशून् भुवि
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নিৰ্দোষ ৰাজন! যাক জ্ঞানীসকলে গোমাতা ‘সুৰভি’ বুলি কয়, সেই সুৰভিৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ শকুনী নামৰ ৰাক্ষসীয়ে নিজৰ গ্ৰহগণৰ সৈতে পৃথিৱীৰ শিশুসকলক ভক্ষণ কৰে।
Verse 34
सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप । सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि,नरेश्वर! कुत्तोंकी माता जो देवजातीय सरमा है, वह भी सदैव मानवीय स्त्रियोंके गर्भस्थ बालकोंका अपहरण करती रहती है
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৰেশ্বৰ! কুকুৰৰ দেৱজাতীয় মাতৃ সৰমাও সদায় মানৱী নাৰীৰ গৰ্ভস্থ সন্তানক হৰণ কৰে।
Verse 35
पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा । वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি গছ-গছনিৰ মাতৃ, সি কৰঞ্জ গছত বাস কৰে। সি স্বভাৱতে সৌম্য, বৰদায়িনী, আৰু সদায় সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি কৰুণাময়ী।
Verse 36
करज्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नरा: । इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रिया:
সেয়ে পুত্ৰাৰ্থী লোকসকলে কৰঞ্জ গছত তেওঁৰ প্ৰণাম কৰে। আৰু এই অন্য আঠাৰোটা সঁচাকৈয়ে গ্ৰহ—মাংস আৰু মধুপ্ৰিয়।
Verse 37
द्विपज्चरात्र॑ तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे । कद्रू: सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ
সিহঁতে দুটা ৰাতি আৰু পাঁচটা ৰাতি ধৰি নিৰন্তৰ সূতিকাগৃহত থাকে। তাৰ পাছত কদ্ৰূ সূক্ষ্ম দেহ ধৰি গৰ্ভিণীৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 38
भुडुक्ते सा तत्र तं गर्भ सा तु नागं प्रसूयते । इसीलिये पुत्रार्थी मनुष्य करंजवृक्षपर रहनेवाली उस देवीको नमस्कार करते हैं। ये तथा दूसरे अठारह ग्रह मांस और मधुके प्रेमी हैं और दस राततक सूतिका-गृहमें निरन्तर टिके रहते हैं। कटद्रू सूक्ष्म शरीर धारण करके गर्भिणी स्त्रीके शरीरके भीतर प्रवेश कर जाती है और वहाँ उस गर्भको खा जाती है। इससे वह गर्भिणी स्त्री सर्प पैदा करती है || ३६-३७ ३ || गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भ गृह गच्छति
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তাত সে গৰ্ভ ভক্ষণ কৰে; ফলত গৰ্ভৱতী নাৰী সাপ প্ৰসৱ কৰে। আৰু যাক গন্ধৰ্বসকলৰ মাতৃ বুলি কোৱা হয়, সি সূতিকাগৃহলৈ যায়।
Verse 39
या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्ा सा
যি অপ্সৰাসকলৰ জননী, সি গৰ্ভ ধৰি তাক নিজৰ ভিতৰতে ধাৰণ কৰি আছে।
Verse 40
लोहितस्योदथे: कन्या धात्री स्कन्दस्यथ सा स्मृता
তেওঁ লোহিতৰ সাগৰৰ কন্যা বুলি জনা যায়, আৰু স্কন্দৰ ধাত্ৰী (পালক-মাতৃ) ৰূপে স্মৰণীয়।
Verse 41
लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते । लालसागरकी कन्याका नाम लोहितायनि है
তেওঁ ‘লোহিতায়নী’ নামে কদম্ববনত পূজিতা। যেনেকৈ পুৰুষসকলৰ মাজত ৰুদ্ৰ শ্ৰেষ্ঠ, তেনেকৈ নাৰীসকলৰ মাজত আৰ্যা সৰ্বোত্তম বুলি গণ্য। ষোলো বছৰ বয়সলৈকে এই (কুমাৰ-সম্পৰ্কীয়) গ্ৰহশক্তিসমূহ শিশুসকলৰ অমঙ্গলকাৰী বুলি কোৱা হয়।
Verse 42
आर्या माता कुमारस्य पृथक् कामार्थमिज्यते । एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहा:
আৰ্যা—কুমাৰৰ মাতৃ—ইচ্ছিত সিদ্ধিৰ বাবে পৃথকভাৱে পূজিতা হয়। এইদৰে মই তোমালোকক কুমাৰ-সম্পৰ্কীয় এই মহাগ্ৰহসমূহ কৈ দিলোঁ।
Verse 43
ये च मातृगणाः प्रोक्ता: पुरुषाश्चैव ये ग्रहा:,सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभि: । जो मातृगण और पुरुषग्रह बताये गये हैं, इन सबको समस्त देहधारी मनुष्य सदा 'स्कन्दग्रह” के नामसे जाने-
যি মাতৃগণ আৰু যি পুৰুষ-গ্ৰহ বৰ্ণিত হৈছে, দেহধাৰী সকলোৱে তেওঁলোক সকলোকে সদায় ‘স্কন্দগ্ৰহ’ নামে চিনিব লাগে।
Verse 44
|। तेषां प्रशमनं कार्य स्नान धूपमथाञ्जनम् | बलिकर्मोपहाराशक्ष् स्कन्दस्येज्याविशेषत:,स्नान, धूप, अज्जन, बलिकर्म, उपहार अर्पण तथा स्कन्ददेवकी विशेष पूजा करके इन स्कन्दग्रहोंकी शान्ति करनी चाहिये
তেওঁলোকৰ প্ৰশমন কৰিবলৈ স্নান, ধূপ আৰু অঞ্জন (ৰক্ষালেপ) কৰিব লাগে; লগতে বলি-কর্ম আৰু উপহাৰো অৰ্পণ কৰিব লাগে। বিশেষকৈ স্কন্দদেৱৰ বিশেষ পূজাৰ দ্বাৰাই এই শান্তি সাধনীয়।
Verse 45
एवमभ्यर्चिता: सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् आयुर्वीर्य च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृता:
হে ৰাজেন্দ্ৰ! এইদৰে বিধিমতে পূজিত আৰু নমস্কাৰে সন্মানিত হ’লে, সেই সকলো গ্ৰহে মানুহক মঙ্গল দান কৰে আৰু আয়ু তথা বল প্ৰদান কৰে।
Verse 46
ऊर्ध्व॑ तु षोडशाद् वर्षाद् ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् । तानहं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्
এতিয়া মই মহেশ্বৰক নমস্কাৰ কৰি, ষোল্ল বছৰ পাৰ হোৱাৰ পিছত মানুহক পীড়া দিয়া সেই গ্ৰহসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 47
यः पश्यति नरो देवान् जाग्रदू वा शयितोडपि वा । उन्माद्यति स तुक्षिप्रं तं तु देवग्रह॑ विदु:
যি মানুহে জাগ্ৰত অৱস্থাত বা শয়নত থাকিলেও দেৱতাক দেখে আৰু সোনকালে উন্মাদ হয়, জ্ঞানীসকলে সেই পীড়াদায়ক গ্ৰহক ‘দেৱগ্ৰহ’ বুলি জানে।
Verse 48
आसीनश्च शयानश्व यः पश्यति नरः पितृन् | उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रह:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি মানুহ বহি বা শুই থকা অৱস্থাত পিতৃসকলক দেখা আৰম্ভ কৰে আৰু অচিৰেই উন্মাদ হৈ পৰে, তাক পীড়া দিয়া সেই গ্ৰহ ‘পিতৃগ্ৰহ’ বুলি জানিব লাগে।
Verse 49
अवमन्यति यः सिद्धान् क्रुद्धाश्नापि शपन्ति यम् । उन्माद्यति स तु क्षिप्र॑ ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি সিদ্ধসকলক অবমাননা কৰে, আৰু ক্ৰুদ্ধ সিদ্ধসকলে যাক শাপ দিয়ে, ফলত সি অচিৰেই উন্মাদ হৈ পৰে—তাক ‘সিদ্ধগ্ৰহ’ৰ পীড়া বুলি জানিব লাগে।
Verse 50
उपाघ्राति च यो गन्धान् रसांश्वापि पृथग्विधान् | उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रह:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি (গ্ৰহ) গন্ধ শুঁকে আৰু নানাবিধ ৰস পৃথক পৃথককৈ আস্বাদন কৰে, আৰু অচিৰেই উন্মাদনা ঘটায়—তাক ‘ৰাক্ষসগ্ৰহ’ বুলি জানিব লাগে।
Verse 51
जो विभिन्न सुगन्धोंको सूँघता तथा रसोंका आस्वादन करता है एवं तत्काल ही उन्मत्त हो उठता है, उसपर प्रभाव डालनेवाले ग्रहको 'राक्षसग्रह” जानना चाहिये ।।
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি মানুহে নানাবিধ সুগন্ধ শুঁকে আৰু বিভিন্ন ৰস আস্বাদন কৰি কৰি হঠাৎ উন্মাদ হৈ পৰে, তাক ধৰা পীড়া ‘ৰাক্ষসগ্ৰহ’ বুলি জানিব লাগে। তদুপৰি, পৃথিৱীত যাৰ ভিতৰত দিব্য গন্ধৰ্বসকল প্ৰৱেশ কৰে, সিও অচিৰেই উন্মাদগ্ৰস্ত হয়; সেই পীড়া ‘গান্ধৰ্বগ্ৰহ’ বুলিয়েই জানিব লাগে।
Verse 52
अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचा: पुरुष॑ प्रति । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रह: पैशाच एव स:,जिस पुरुषपर सदा पिशाच चढ़े रहते हैं, वह भी शीघ्र पागल हो जाता है। अतः वह 'पिशाचग्रह' की ही बाधा है
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি পুৰুষৰ ওপৰত পিশাচসকল নিত্য আৰূঢ় হৈ থাকে, সি অচিৰেই উন্মাদ হৈ পৰে; সেয়ে এই পীড়া ‘পৈশাচগ্ৰহ’ বুলিয়েই জানিব লাগে।
Verse 53
आविशन्ति च यं यक्षा: पुरुष कालपर्यये । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः,कालक्रमसे जिस पुरुषमें यक्षोंका आवेश होता है, उसे भी पागल होते देर नहीं लगती। इसे 'यक्षग्रह' की बाधा जाननी चाहिये
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—কালৰ অশুভ সন্ধিক্ষণত যক্ষসকলে যি পুৰুষৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি তাক গ্ৰাস কৰে, সি অতি শীঘ্ৰে উন্মাদতালৈ পতিত হয়। এই উপদ্ৰৱক ‘যক্ষগ্ৰহ’—যক্ষ-আবেশজনিত গ্ৰাস—বুলি জানিবা।
Verse 54
यस्य दोषै: प्रकुपितं चित्त मुह्मति देहिन: । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रत:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যেতিয়া বাত, পিত্ত আৰু কফ দোষ প্ৰকোপিত হৈ দেহধাৰীৰ চিত্ত মূঢ় হৈ স্পষ্টতা-সঞ্জ্ঞা হেৰুৱায়, তেতিয়া সি শীঘ্ৰে উন্মাদতালৈ যায়। সেয়ে শাস্ত্ৰোক্ত চিকিৎসাশাস্ত্ৰ অনুসাৰে তৎক্ষণাৎ চিকিৎসা কৰাব লাগে।
Verse 55
वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्प तु साधनम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—অসহায়তা, ভয় আৰু ভয়ংকৰ বস্তুৰ দৰ্শনেও সি শীঘ্ৰে উন্মাদ হয়। তেনে অৱস্থাত তাৰ উপায় কেৱল সান্ত্বনা—মৃদু বাক্য আৰু আশ্বাস।
Verse 56
वश्चित् क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापर: । अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रह:,कोई ग्रह क्रीडा-विनोदकी, कोई भोजनकी और कोई कामोपभोगकी इच्छा रखता है, इस प्रकार ग्रहोंकी प्रकृति तीन प्रकारकी है
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—এটা গ্ৰহ ক্ৰীড়া-বিনোদৰ ইচ্ছাৰে চালিত, আন এটা ভোজনেচ্ছাৰে, আৰু আন এটা কামভোগৰ আকাঙ্ক্ষাৰে। এইদৰে গ্ৰহ তিন প্ৰকাৰ।
Verse 57
यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम् । अतः: पर देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वर:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—মানুহৰ সত্তৰ বছৰ পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে এই গ্ৰহসমূহে তাক পীড়া দিয়ে। তাৰ পাছত দেহধাৰীৰ ক্ষেত্ৰত জ্বৰ আদি ৰোগেই গ্ৰহৰ দৰে ধৰি ধৰি কষ্ট দিয়ে।
Verse 58
अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम् । आस्तिकं श्रद्धधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहा:
যাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ ছিটিকি নাযায়, যি সংযমী, পবিত্ৰ, সদা সজাগ আৰু অলসতাহীন, আৰু ধৰ্মত আস্থাবান তথা শ্ৰদ্ধাশীল—তাক গ্ৰহসমূহ কেতিয়াও পীড়া নকৰে; দূৰৰ পৰাই তাক ত্যাগ কৰে।
Verse 59
इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तित: । न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान् नरान् देवं महेश्वरम्
হে ৰাজন! এইদৰে মই মানুহৰ ওপৰত পৰি থকা গ্ৰহপীড়াৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ ক’লোঁ। কিন্তু যিসকল মহেশ্বৰ দেৱৰ ভক্ত, তেওঁলোকক এই গ্ৰহসমূহে স্পৰ্শও নকৰে।
Verse 229
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रसंगरें स्कन्दोपाख्यानसम्बन्धी दो सौ उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত মাৰ্কণ্ডেয়-সমাস্যাপৰ্বত আঙ্গিৰসোপাখ্যানৰ প্ৰসঙ্গত স্কন্দোপাখ্যান-সম্পৰ্কীয় দুই শত ঊনত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 230
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आज्िरसे मनुष्यग्रहकथने त्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত মাৰ্কণ্ডেয়-সমাস্যাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত আঙ্গিৰস প্ৰসঙ্গত ‘মনুষ্যগ্ৰহ’ কথন বিষয়ক দুই শত ত্ৰিংশতম অধ্যায়।
Verse 386
ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते । जो गन्धर्वोकी माता है, वह गर्भिणी स्त्रीके गर्भभो लेकर चल देती है, जिससे उस मानवी स्त्रीका गर्भ विलीन हुआ देखा जाता है
তেতিয়া সেই মানৱী নাৰী পৃথিৱীত এনেদৰে দেখা যায় যেন তাইৰ গৰ্ভ বিলীন হৈ গৈছে—উদৰ শূন্য হৈ পৰিছে।
Verse 396
उपनष्ट ततो गर्भ कथयन्ति मनीषिण: । जो अप्सराओंकी माता है, वह भी गर्भको पकड़ लेती है, जिससे बुद्धिमान् मनुष्य कहते हैं कि अमुक स्त्रीका गर्भ नष्ट हो गया
তেতিয়া লোকে কয়—গৰ্ভ নষ্ট হ’ল। জ্ঞানীসকলে এনেদৰে বৰ্ণনা কৰে—যেতিয়া গৰ্ভাশয় আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ গৰ্ভধাৰণ বিফল হয়, তেতিয়া সকলোৱে সিদ্ধান্ত কৰে, “এই নাৰীৰ গৰ্ভ নষ্ট হ’ল।”
Verse 423
यावत् षोडश वर्षाणि शिशूनां हाशिवास्तत: । जैसे पुरुषोंमें भगवान् रुद्र श्रेष्ठ हैं
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ষোলো বছৰৰ বয়সলৈকে এই (গ্ৰহসমূহ) শিশুসকলৰ বাবে অশুভ প্ৰভাৱ বুলি গণ্য হয়। যেনেকৈ পুৰুষসকলৰ মাজত ভগৱান ৰুদ্ৰ শ্ৰেষ্ঠ, তেনেকৈ স্ত্ৰীসকলৰ মাজত আৰ্যাই সৰ্বোত্তমা বুলি মানা হয়। আৰ্যা কুমাৰ কাৰ্ত্তিকেয়ৰ জননী। লোকসকলে নিজৰ ইষ্টসিদ্ধিৰ বাবে, ওপৰত কোৱা গ্ৰহসমূহৰ পৰা পৃথককৈ তেওঁৰ পূজা কৰে। এইদৰে মই কুমাৰ-সম্পৰ্কীয় এই মহান গ্ৰহসমূহ বৰ্ণনা কৰিলোঁ; শিশু ষোলো বছৰত নপোৱালৈকে ইহঁত অমঙ্গলকাৰক বুলি কোৱা হয়।
Frequently Asked Questions
Whether to treat an adversary’s public humiliation and capture as an opportunity for retaliation or as a moment requiring restraint, measured speech, and principled conduct toward petitioners seeking refuge.
Bhīma articulates consequence-based critique of adharmic behavior, while Yudhiṣṭhira emphasizes timely restraint and governance-minded speech—teaching that ethical authority is maintained by composure even when vindication seems available.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, embedding its instruction in the consequences of conduct and in Yudhiṣṭhira’s regulation of speech and response.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.