Shloka 253
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो या: प्रकीर्तिता: । सिन्धुनद, पंचनद, देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुम्भा, सरयू, गण्डकी, चर्मण्वती, मही, मेध्या, मेधातिथि, ताम्रवती, वेत्रवती, कौशिकी, तमसा, नर्मदा, गोदावरी, वेणा, उपवेणा, भीमा, वडवा, भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मुर्मुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला तथा शोणभद्र “-ये सब नदियाँ और नद हैं, जो अग्नियोंके उत्पत्ति-स्थान कहे गये हैं
etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ | sindhunadaḥ pañcanadaḥ devikā sarasvatī gaṅgā śatakumbhā sarayū gaṇḍakī carmaṇvatī mahī medhyā medhātithiḥ tāmravatī vetravatī kauśikī tamasā narmadā godāvarī veṇā upaveṇā bhīmā vaḍavā bhāratī suprayogā kāverī murmūrā tuṅgaveṇā kṛṣṇaveṇā kapilā tathā śoṇabhadraḥ ||
এই নদীবোৰ ধিষ্ণ্যসমূহৰ (যজ্ঞাগ্নি-স্থাপনাস্থানসমূহৰ) ‘মাতৃ’ বুলি প্ৰখ্যাত—যাৰ পৰা যজ্ঞাগ্নি স্থাপিত আৰু পোষিত হয়: সিন্ধু, পঞ্চনদ, দেবিকা, সরস্বতী, গঙ্গা, শতকুম্ভা, সরয়ূ, গণ্ডকী, চর্মণ্বতী, মহী, মেধ্যা, মেধাতিথি, তাম্ৰবতী, বেত্ৰবতী, কৌশিকী, তমসা, নর্মদা, গোদাবরী, বেণা, উপবেণা, ভীমা, বডবা, ভাৰতী, সুপ্ৰয়োগা, কাবেৰী, মুর্মুরা, তুঙ্গবেণা, কৃষ্ণবেণা, কপিলা আৰু শোণভদ্ৰ। এই সকলো নদীক অগ্নিসকলৰ উৎপত্তিস্থানৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The passage sacralizes rivers as ‘mothers’ of ritual fire-altars, implying that dharma and Vedic practice are sustained by honoring natural sources of purity and continuity—waterways that enable sacrifice, cleansing, and right conduct.
Mārkaṇḍeya is enumerating a traditional list of rivers, presenting them as revered sources connected with the establishment and maintenance of sacred fires (dhiṣṇyas), thereby mapping spiritual authority onto the landscape.