Adhyaya 199
Āraṇyaka-parva Adhyāya 199: Dharmavyādha on Svakarma, Vidhi, and the Limits of Ahiṃsā
Upa-parva: Dharmavyādha-Upākhyāna (The Discourse of the Righteous Hunter/Butcher)
Mārkaṇḍeya reports a discourse in which the dharmavyādha addresses Yudhiṣṭhira on the ethical complexity of ‘cruel’ livelihoods and the force of prior karma. He argues that vidhi (prescriptive order) is powerful and that the residue of past actions (purākṛta) conditions present work; individuals may function as instruments (nimitta) within a larger causal structure. He then defends meat-related practices by appealing to ritual frameworks: offerings to deities, guests, dependents, and ancestors, and by citing exempla such as Śibi’s self-sacrifice and Rantideva’s famed hospitality. The speaker broadens the inquiry by asserting that harm is pervasive in embodied existence—agriculture, walking, eating, and even ascetic life entail injury to living beings—thereby challenging simplistic claims of absolute non-harm. The chapter concludes with a pragmatic-ethical thesis: since the world is interdependent and often inverted in appearances of dharma/adharma, one should remain steadfast in one’s proper work (svakarmanirata), while cultivating restraint, truth, giving, and reverence, thereby reducing wrongdoing and accruing lasting repute.
Chapter Arc: यज्ञ-समाप्ति के बाद उशीनर-नरेश शिबि अपने भ्राताओं (प्रतर्दन, वसुमना आदि) के साथ रथ पर निकलते हैं—उसी क्षण देवर्षि नारद का आगमन कथा को दिव्य कसौटी की ओर मोड़ देता है। → भ्राता आदरपूर्वक नारद को रथ पर बैठाते हैं। नारद एक प्रश्न/अनुग्रह की भूमिका बनाते हैं और प्रतर्दन के घर से जुड़ा संकेत देकर शिबि के सामने दान-धर्म की वास्तविक परीक्षा का द्वार खोलते हैं। शीघ्र ही एक ब्राह्मण उपस्थित होकर शिबि के पुत्र ‘बृहद्गर्भ’ के विषय में मांग/आज्ञा रखता है—राजा को अपने ही घर के सबसे प्रिय बंधन पर निर्णय करना पड़ता है। → शिबि ब्राह्मण को भोजन का आग्रह करते हैं; ब्राह्मण क्षण भर बाद दृष्टि उठाकर संकेत देता है—राजा देखता है कि पुत्र देवकुमार-सा, सुगंधित, अलंकृत सामने खड़ा है और उसी क्षण ब्राह्मण अंतर्धान हो जाता है। यह प्रकट करता है कि यह साधारण याचना नहीं, धर्म की दिव्य परीक्षा थी; शिबि अपने दान को यश, अर्थ या भोग-तृष्णा से रहित घोषित करते हैं। → शिबि स्पष्ट करते हैं कि उनका मार्ग पाप-सेवन से रहित, सत्पुरुषों द्वारा आचरित और प्रशस्त है; इसलिए वे ‘सकल’—अर्थात् जो भी धर्म-संगत है—करने को तत्पर हैं। कथा शिबि के दान-धर्म की निष्कामता और सत्यनिष्ठा को प्रतिष्ठित करती है। → नारद/दिव्य-शक्ति की परीक्षा का संकेत बना रहता है—क्या शिबि को आगे और कठोर त्याग (पुत्र-दान/प्राण-दान) की सीमा तक जाना पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें शिविचरित्रविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। हि मय न (0) हि २ 7 - राजाका यह कठोर नियम था कि वे सोना-चाँदीके सिवा और कुछ ब्राह्मणको नहीं देते थे
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাণ্ডুনন্দন যুধিষ্ঠিৰে পুনৰায় ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ক অনুৰোধ কৰিলে, “ভগৱন! ধৰ্মনিষ্ঠ ক্ষত্ৰিয় ৰজাসকলৰ মহিমা পুনৰ বৰ্ণনা কৰক।” তেতিয়া মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“হে ধৰ্মৰাজ! বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰ অষ্টকৰ অশ্বমেধ যজ্ঞত সকলো ৰজা আহি সমবেত হৈছিল।”
Verse 2
भ्रातरश्नास्य प्रतर्दनी वसुमना: शिवबिरौशीनर इति । स च समाप्तयज्ञो भ्रातृभि: सह रथेन प्रायातू । ते च नारदमागच्छन्तमभिवाद्यारोहतु भवान् रथमित्यब्रुवन्
তাৰ ভায়েকেইজন—প্ৰতর্দন, বসুমনা আৰু উশীনৰ-পুত্ৰ শিবি—সেই যজ্ঞলৈও আহিছিল। যজ্ঞ সমাপ্ত হোৱাৰ পাছত এদিন অষ্টকে ভায়েকেইজনৰ সৈতে ৰথত আৰূঢ় হৈ স্বৰ্গৰ দিশে যাত্ৰা কৰিলে। ঠিক তেতিয়াই পথত দেৱর্ষি নাৰদক আহি থকা দেখা গ’ল। তেতিয়া সেই তিনিজনে তেওঁক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“ভগৱন! আপুনিও ৰথত আৰূঢ় হওক।”
Verse 3
तांस्तथेत्युक्त्वा रथमारुरोह । अथ तेषामेक: सुरर्षि नारदमब्रवीत् । प्रसाद्य भगवन्तं किज्चिदिच्छेयं प्रष्टमिति
নাৰদে “তথাস্তु” বুলি কৈ সেই ৰথত আৰূঢ় হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ মাজৰ এজন দেৱর্ষি নাৰদক ক’লে—“ভগৱন! আপোনাক প্ৰসন্ন কৰি মই এটা কথা সুধিব বিচাৰোঁ।”
Verse 4
पृच्छेत्यब्रवीदृषि: । सोडब्रवीदायुष्मन्त: सर्वगुणप्रमुदिता: । अथायुष्मन्तं स्वर्गस्थानं चतुर्भि-र्यातव्यं स्थात् कोडवतरेत् । अयमष्टको5वतरे-दित्यब्रवीदृषि: ।।
ঋষিয়ে ক’লে—“সুধা।” তেতিয়া সি ক’লে—“ভগৱন! আমি সকলোৱে দীঘলীয়া আয়ু আৰু সৰ্বগুণসম্পন্ন হোৱাৰ বাবে সদায় আনন্দিত। আমাৰ চাৰিজনৰেই স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্য; কিন্তু তাতৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথমে কোনে পুনৰ এই ভূতললৈ অৱতৰণ কৰিব?” ঋষিয়ে ক’লে—“সৰ্বপ্ৰথমে অষ্টকেই অৱতৰণ কৰিব।”
Verse 5
कि कारणमित्यपृच्छतू । अथाचष्टापष्टकस्य गृहे मया उषितं स मां रथेनानुप्रावहदथापश्यमनेकानि गोसहस्राणि वर्णशो विविक्तानि तमहमपृच्छं कस्येमा गाव इति सोअ<ब्रवीत् । मया निसृष्टा इत्येतास्तेनैव स्वयं श्लाघति कथितेन । एषोडवतरेदथ त्रिभियतिव्यं साम्प्रतं कोडवतरेत्
তেওঁলোকে সুধিলে—“অষ্টকেই কিয় সৰ্বপ্ৰথম স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হ’ব? তাৰ কাৰণ কি?” নাৰদে ক’লে—“এবাৰ মই অষ্টকৰ গৃহত অতিথি হৈ আছিলোঁ। সেই দিনাই সি মোক ৰথত উঠাই ভ্ৰমণলৈ লৈ গ’ল। পথত মই দেখিলোঁ—বৰ্ণভেদে পৃথক কৰি ৰখা বহু সহস্ৰ গাই পৃথক পৃথককৈ চৰি আছে। সেয়া দেখি মই অষ্টকক সুধিলোঁ—‘এই গাইবোৰ কাৰ?’ সি ক’লে—‘এইবোৰ মই দান কৰি দিয়া গাই।’ এইদৰে নিজৰ দান নিজেই ঘোষণা কৰি সি আত্মশ্লাঘা কৰে; সেয়ে সি স্বৰ্গৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথম নামিব লাগিব।” তাৰ পাছত তেওঁলোকে পুনৰ সুধিলে—“আমি বাকী তিনিজন ভায়ে স্বৰ্গলৈ গ’লে, আমাৰ মাজত সৰ্বপ্ৰথম কোনে নামিব লাগিব?”
Verse 6
प्रतर्दन इत्यब्रवीदृषि: । तत्र कि कारणं प्रतर्दनस्यापि गृहे मयोषितं स मां रथेनानुप्रावहत्
ঋষিয়ে ক’লে—“প্ৰতর্দন।” কাৰণ সুধিলে দেবর্ষিয়ে ক’লে—“এবাৰ মই প্ৰতর্দনৰ গৃহতো আছিলোঁ। সি মোক ৰথেৰে আগুৱাই লৈ গৈ আছিল।”
Verse 7
अथीनं ब्राह्मणोअभिक्षेताश्वं मे ददातु भवान् निवृत्तों दास्यामीत्यब्रवीद् ब्राह्मणं त्वरितमेव दीयता-मित्यब्रवीद् ब्राह्मणस्त्वरितमेव स ब्राह्मुणस्यैवमुक्त्वा दक्षिणं पार्श्वनददत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত এজন ব্রাহ্মণ যাঞ্ছক হৈ অশ্ব বিচাৰি আহি ক’লে—“মহারাজ, মোক এটা অশ্ব দিয়া।” সি ক’লে—“মই উভতি আহিলে দিম।” ব্রাহ্মণে ক’লে—“তৎক্ষণাৎ দিয়া।” তেতিয়া সি ক’লে—“তেনে হ’ক—এতিয়াই লোৱা,” আৰু এইদৰে কৈ ৰথৰ সোঁফালৰ ঘোঁৰাটো খুলে তাক দিলে।
Verse 8
अथान्यो्प्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् । तथैव चैनमुक्त्वा वामपार्ष्णिमभ्यदादथ प्रायात् पुनरपि चान्यो>प्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् त्वरितो5थ तस्मै अपनहा वाम॑ धुर्यमददत्
তাৰ পাছত আন এজন ব্রাহ্মণো অশ্ব বিচাৰি আহিল। ৰজাই আগৰ দৰে ক’লে—“মই উভতি আহিলে দিম”; কিন্তু তাৰ আগ্ৰহত ৰথৰ বাঁফালৰ ঘোঁৰাটো দি আগুৱাই গ’ল। তাৰ পিছত পুনৰ এজন অশ্বাৰ্থী ব্রাহ্মণ তৎক্ষণাৎ বিচাৰিলে; তেতিয়া ৰজাই বাঁ ধুৰ্য ঘোঁৰাটো খুলে তাক দিলে।
Verse 9
अथ प्रायात् पुनरन््य आगच्छदश्वार्थी ब्राह्मणस्तमब्रवीदतियातो दास्यामि त्वरितमेव मे दीयतामित्यब्रवीद् ब्राह्मणस्तस्मै दत्त्वाश्चं रथधुरं गृह्नता व्याहतं ब्राह्मणानां साम्प्रतं नास्ति किंचिदिति
বৈশম্পায়নে ক’লে—সি আগুৱাই গ’ল; তেতিয়া পুনৰ এজন অশ্বাৰ্থী ব্রাহ্মণ আহি ক’লে। ৰজাই ক’লে—“অলপ আগুৱাই গৈ দিম।” ব্রাহ্মণে ক’লে—“মোক তৎক্ষণাৎ দিয়া।” তেতিয়া ৰজাই তাক অশ্ব দি, নিজে ৰথৰ ধুৰা ধৰি ল’লে। তাৰ পাছত ক’লে—“ব্রাহ্মণসকলক এনেদৰে তাড়না কৰি মাগিব লাগা অৱস্থা শোভন নহয়; এতিয়া তেনেহ’লে তেওঁলোকৰ বাবে একোও বাকী নাই।”
Verse 10
य एष ददाति चासूयति च तेन व्याह्ृतेन तथावतरेत् । अथ द्वाभ्यां यातव्यमिति को<डवतरेत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—“যি দান দিয়ে থাকে, কিন্তু একে লগে অসূয়া কৰি নিন্দা-যুক্ত বাক্যও কয়, সি সেই কলুষিত বাক্যৰ দোষত সৰ্বপ্ৰথমে স্বৰ্গৰ পৰা অৱতৰণ কৰিব।” তাৰ পাছত পুনৰ সুধিলে—“এতিয়া বাকী দুজন ভ্ৰাতা গৈ আছে; তেওঁলোকৰ মাজত কোনে প্ৰথমে স্বৰ্গৰ পৰা নামিব?”
Verse 11
वसुमना अवतरेदित्यब्रवीदृषि:
ঋষিয়ে ক’লে—“বসুমনাই অৱতৰণ কৰক।”
Verse 12
“देवर्षिने उत्तर दिया--“वसुमना पहले उतरेंगे” ।।
দেৱৰ্ষিয়ে উত্তৰ দিলে—“বসুমনাই প্ৰথমে নামিব।” তেতিয়া তেওঁলোকে সুধিলে—“ইয়াৰ কাৰণ কি?” নাৰদে ক’লে—“এদিন মই ভ্ৰমণ কৰি কৰি বসুমনাৰ ঘৰলৈ উপস্থিত হ’লোঁ।”
Verse 13
स्वस्तिवचनमासीत् पुष्परथस्य प्रयोजनेन तमहमन्वगच्छं॑ स्वस्तिवाचितेषु ब्राह्मणेषु रथो ब्राह्मणानां दर्शित:
সেইদিন তেওঁৰ ঘৰত স্বস্তিবাচন চলি আছিল। ‘পুষ্পৰথ’ নামৰ ৰথৰ প্ৰয়োজনে মই সেই ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈছিলোঁ। ব্ৰাহ্মণসকলে স্বস্তিবাচন সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত ৰজাই সেই ৰথ ব্ৰাহ্মণসকলক দেখুৱালে।
Verse 14
तमहं रथं प्राशंसमथ राजाब्रवीद् भगवता रथ: प्रशस्तः । एब भगवतो रथ इति,“उस समय मैंने उस रथकी बड़ी प्रशंसा की।” राजा बोले--'भगवन्! आपने इस रथकी प्रशंसा की है। अतः यह रथ आपहीका है”
মই সেই ৰথখনৰ বহুত প্ৰশংসা কৰিলোঁ। তেতিয়া ৰজাই ক’লে—“ভগৱন্! আপুনি এই ৰথৰ প্ৰশংসা কৰিছে; সেয়ে এই ৰথ আপোনাৰেই।”
Verse 15
अथ कदाचित् पुनरप्यहमुपस्थित: पुनरेव च रथप्रयोजनमासीत् । सम्यगयमेष भगवत इत्येवं राजाब्रवीदिति पुनरेव तृतीयं स्वस्तिवाचनं समभावयमथ राजा ब्राह्मणानां दर्शयन् मामभिप्रेक्ष्याब्रवीत् । अथो भगवता पुष्परथस्य स्वस्तिवाचनानि सुष्ठु सम्भावितानि एतेन द्रोहवचने नावतरेत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— তাৰ পিছত আন এটা সময়ত মই পুনৰ ৰজাৰ ওচৰলৈ উপস্থিত হ’লোঁ; পুনৰো মোৰ উদ্দেশ্য আছিল সেই ৰথ লাভ কৰা। ৰজাই যথোচিত আদৰ কৰি ক’লে— “ভগৱন্! এই ৰথ সঁচাকৈ আপোনাৰেই।” এইদৰে তৃতীয়বাৰ মই স্বস্তিবাচন আৰু মঙ্গল-আশীৰ্বাদ সম্পন্ন কৰিলোঁ। ৰজাই ব্ৰাহ্মণসকলক পুষ্পৰথ দেখুৱাই মোৰ ফালে চাই ক’লে— “ভগৱন্! এই পুষ্পৰথৰ বাবে আপুনি স্বস্তিবাচন অতি উত্তমকৈ কৰিলে।” তথাপি তেওঁ ৰথটো নাদিলে। এনে দ্ৰোহভৰা ছলবচনৰ ফলত বসুমনা-ই সৰ্বপ্ৰথম স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীত পতিত হ’ব।
Verse 16
अथैकेन यातव्यं स्यात् कोडवतरेत् पुनर्नारद आह शिबिर्यायादहमवतरेयमत्र कि कारणमित्यब्रवीतू । असावहं शिबिना समो नास्मि यतो ब्राह्मण: कश्चिदेनमब्रवीत्
তেতিয়া এই প্ৰস্তাৱ উঠিল— “এজনেই আগবাঢ়ক; তেন্তে পুনৰ কোনে নামি আহিব?” নাৰদে ক’লে— “শিবি যাওক, আৰু মই ইয়াত অৱতৰণ কৰিম।” সোধা হ’ল— “ইয়াৰ কাৰণ কি?” তেওঁ ক’লে— “মই ৰজা শিবিৰ সমান নহয়। কিয়নো এবাৰ এজন ব্ৰাহ্মণে শিবিক ক’লে— ‘হে শিবি! মই ভোকত আছোঁ।’ তেতিয়া ৰজাই উত্তৰ দিলে— ‘আপোনাৰ বাবে কি আহাৰ ৰান্ধিব? আজ্ঞা কৰক।’”
Verse 17
शिबे अन्नार्थ्यस्मीति तमब्रवीच्छिबि: कि क्रियतामाज्ञापयतु भवानिति
বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰজা শিবিয়ে তাক ক’লে— “আপুনি অন্ন বিচাৰে; কি কৰিব লাগে কওক, আজ্ঞা কৰক।” তাৰ পিছত পুনৰ সেই প্ৰশ্ন উঠিল— “যদি আমাৰ মাজৰ কেৱল শিবিয়েই স্বৰ্গলৈ যায়, তেন্তে তাতৰ পৰা প্ৰথমে কোনে নামিব?” নাৰদে ক’লে— “শিবি যাব, আৰু মই নামিম।” “ইয়াৰ কাৰণ কি?” সোধাত দেৱৰ্ষিয়ে ক’লে— “মই ৰজা শিবিৰ সমান নহয়; কিয়নো এবাৰ এজন ব্ৰাহ্মণে শিবিক ক’লে— ‘হে শিবি! মই আহাৰ কৰিব বিচাৰোঁ।’ তেতিয়া ৰজাই সুধিলে— ‘আপোনাৰ বাবে কি ৰান্ধিব? আজ্ঞা কৰক।’”
Verse 18
अथैनं ब्राह्मणो5ब्रवीद् य एष ते पुत्रो बृहद्गर्भो नाम एष प्रमातव्य इति तमेनं संस्कुरु अन्न चोपपादय ततोऊहं प्रतीक्ष्य इति । ततः पुत्र प्रमाथ्य संस्कृत्य विधिना साथयित्वा पात्र्यामर्पयित्वा शिरसा प्रतिगृहा ब्राह्मणममृगयत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— তেতিয়া সেই ব্ৰাহ্মণে ক’লে— “বৃহদ্গৰ্ভ নামৰ তোমাৰ পুত্ৰজনক বধ কৰিব লাগিব। তাৰ অন্ত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা; তাৰ পিছত আহাৰ প্ৰস্তুত কৰি মোৰ অপেক্ষা কৰা।” তেতিয়া ৰজাই পুত্ৰক বধ কৰি নিয়মানুসাৰে সংস্কাৰ কৰিলে; তাৰ পিছত অন্ন প্ৰস্তুত কৰি ঢাকনি-ঢকা পাত্ৰত থৈ, ভক্তিভৰে মূৰত ধৰি, সেই ব্ৰাহ্মণক বিচাৰি ওলাই গ’ল।
Verse 19
अथास्य मृगयमाणस्य कक्षिदाचष्ट एष ते ब्राह्मणो नगरं प्रविश्य दहति ते गृहं कोशागारमायुधागारं स्त्रयगारमश्वशालां हस्तिशालां च क्रुद्ध इति
বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰজা তেওঁক বিচাৰি থাকোঁতে এজন মানুহ আহি জনালে— “ৰাজন্! আপোনাৰ সেই ব্ৰাহ্মণ ইয়াতেই আছে। তেওঁ ক্ৰোধে নগৰত প্ৰৱেশ কৰি আপোনাৰ ভৱন, কোষাগাৰ, অস্ত্ৰাগাৰ, অন্তঃপুৰ, অশ্বশালা আৰু হস্তিশালাত অগ্নি লগাইছে।”
Verse 20
अथ शिबिस्तथैवाविकृतमुखवर्णो नगरं प्रविश्य ब्राह्मणं तमब्रवीत् सिद्ध भगवन्नन्नमिति ब्राह्मणो न किंचिद् व्याजहार विस्मयादधोमुखश्चासीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— তেতিয়া ৰজা শিবিৰ মুখৰ বৰ্ণ আৰু স্থৈৰ্য একেবাৰে আগৰ দৰেই থাকিল; লেশমাত্ৰ বিকাৰ নাহিল। তেওঁ নগৰত প্ৰৱেশ কৰি সেই ব্ৰাহ্মণক ক’লে— “ভগৱন্! আহাৰ সিদ্ধ হৈছে।” ব্ৰাহ্মণ বিস্ময়ত একো নক’লে; মুখ নত কৰি নীৰৱে থাকিল।
Verse 21
ततः प्रासादयद् ब्राह्मणं भगवन् भुज्यतामिति । मुहूर्तादुद्वीक्ष्य शिबिमब्रवीत् ।।
তাৰ পাছত ৰজাই ব্ৰাহ্মণক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ক’লে— “ভগৱন্! আহাৰ গ্ৰহণ কৰক।” ব্ৰাহ্মণে কিছুক্ষণ ওপৰলৈ চাই থাকি, তাৰ পাছত শিবিক ক’লে।
Verse 22
त्वमेवैतदशानेति तत्राह तथेति शिबिस्तथैवाविमना महित्वा कपालमभ्थयुद्धार्य भोक्तुमैच्छत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— ব্ৰাহ্মণে ক’লে, “তুমিয়েই এই সকলো খোৱা।” শিবিয়ে মনত একো অশান্তি নআনি “তথাস্তু” বুলি আজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিলে। ব্ৰাহ্মণক যথোচিত পূজা কৰি, মূৰত ৰখা পাত্ৰৰ ঢাকনি উঠাই, তাত থকা সকলো ভক্ষণ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 23
अथास्य ब्राह्मणो हस्तमगृह्नात्ू । अब्रवीच्चैनं जितक्रोधोडसि न ते किज्चिदपरित्याज्यं ब्राह्मुणार्थे ब्राह्मणोडपि त॑ महाभागं सभाजयत्
তেতিয়া ব্ৰাহ্মণে তেওঁৰ হাত ধৰি ক’লে— “হে ৰাজন! তুমি ক্ৰোধ জয় কৰিছা। ব্ৰাহ্মণাৰ্থে ত্যাগ কৰিব নোৱাৰা এনে একো বস্তু তোমাৰ নাই।” এইদৰে কৈ ব্ৰাহ্মণেও সেই মহাভাগ নৃপতিক যথোচিত সন্মান জনালে।
Verse 24
स हाद्वीक्षमाण: पुत्रमपश्यदग्रे तिष्ठन्तं देवकुमारमिव पुण्यगन्धान्वितमलड्कृतं सर्व॑ च तमर्थ विधाय ब्राह्मणो5न्तरधीयत
বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰজাই চকু তুলি চাওঁতেই দেখিলে, তেওঁৰ পুত্ৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছে— দেৱকুমাৰৰ দৰে দিব্য বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে বিভূষিত, আৰু দেহৰ পৰা পবিত্ৰ সুগন্ধ বিয়পি আছে। সকলো কথা উদ্দেশ্যমতে সুশৃঙ্খল কৰি, দেৱতুল্য পূজ্য সেই ব্ৰাহ্মণ অন্তর্ধান হ’ল।
Verse 25
तस्य राजर्षेविधाता तेनैव वेषेण परीक्षार्थभागत इति तस्मिन्नन्तर्हिते अमात्या राजानमूचु: । किं प्रेप्सुना भवता इदमेवं जानता कृतमिति
বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰাজর্ষিক পৰীক্ষা কৰিবলৈ বিধাতা সেই একে ছদ্মবেশে আহি তাৰ পিছত অন্তৰ্হিত হ’ল। তেওঁ অদৃশ্য হোৱাৰ পাছত ৰজাৰ মন্ত্ৰীসকলে ৰজাক ক’লে— “মহাৰাজ! আপুনি কি লাভ কৰিব বিচাৰিছিল? সকলো জানিও কিয় এনে দুঃসাহসিক কৰ্ম কৰিলে?”
Verse 26
शिबिरुवाच नैवाहमेतद् यशसे ददानि न चार्थहेतोर्न च भोगतृष्णया । पापैरनासेवित एष मार्ग इत्येवमेतत् सकल॑ करोमि
শিবিয়ে ক’লে— মই এই দান যশৰ বাবে নিদিওঁ; ধনৰ বাবেও নহয়, ভোগৰ তৃষ্ণাৰ বাবেও নহয়। এই পথ পাপীয়ে সেৱা নকৰে; ই ধৰ্মাত্মাৰ পথ। এই কথা জানিয়েই মই এই সকলো কৰি থাকোঁ।
Verse 27
सद्धिः सदाध्यासितं तु प्रशस्तं तस्मात् प्रशस्तं श्रयते मतिर्मे एतन्महाभाग्यवरं शिबेस्तु तस्मादहं वेद यथावदेतत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— সজ্জনে সদায় যি পথ অনুসৰণ কৰি আহিছে, সেই পথেই প্ৰশংসনীয়; সেয়ে মোৰ মতি সদায় সেই উত্তম পথৰ আশ্ৰয় লয়। ৰজা শিবিৰ এই পৰম মঙ্গলময় মহিমা মই যথাৰ্থভাৱে জানো; সেইকাৰণে মই এই সকলো কথা যথাৱৎ বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 198
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि राजन्यमहाभाग्ये शिबिचरिते अष्टनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত মাৰ্কণ্ডেয়সমাস্যাপৰ্বত ক্ষত্ৰিয়-মাহাত্ম্য প্ৰসঙ্গত শিবিচৰিত বিষয়ক একশ আঠানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to evaluate a livelihood associated with harm (e.g., killing/selling meat) when dharma also demands sustaining dependents, honoring guests and ancestors, and following vidhi—especially under the pressure of prior karma.
The chapter teaches that ethical life is not reducible to external purity alone: because harm is structurally pervasive, one should minimize injury, act with restraint and truth, and remain steady in rightful duty (svakarma) while fulfilling ritual and social obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the implied meta-point is interpretive—understanding dharma requires contextual reasoning about karma, necessity, and prescribed order, rather than absolutist claims about non-harm.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.