Adhyaya 17
Āraṇyaka-parva, Adhyāya 17 — Śālva’s encampment and the Yādava counter-engagement at Dvārakā
Upa-parva: Dvārikā-ākhyāna (Śālva–Sāubha episode) — contextualized within Āraṇyaka-parva narration
Vāsudeva recounts Śālva’s approach after advancing toward the target region and establishing a large, well-supplied encampment near abundant water. The force is described as caturaṅga (chariots, elephants, horses, and infantry), richly equipped, and carefully positioned while avoiding cremation grounds and sacred precincts; internal routes and slopes within the camp are organized through unit division. Śālva then drives the assault toward Dvārakā with speed. Yādava princes sortie to meet the incursion: Cārudeṣṇa, Sāmba, and Pradyumna engage elite opponents. Sāmba fights Śālva’s commander Kṣemavṛddhi, exchanging dense arrow volleys; Kṣemavṛddhi replies with a larger, illusion-associated missile-net, which Sāmba counters before forcing the commander’s withdrawal. A daiteya named Vegavān attacks, and Sāmba drops him with a forceful mace strike, then presses into the broader army. Parallelly, Cārudeṣṇa battles the dānava Vivindhya in a fierce duel, culminating in Vivindhya’s defeat by a weapon empowered through mantra and great astral technique. Seeing disruption in his ranks, Śālva returns via the mobile Sāubha. Dvārakā’s defenders become unsettled until Pradyumna reorders the force and delivers a confidence-building address, instructing others to hold and witness his effort to repel Sāubha and its king, framing the engagement as a decisive containment of the aggressor.
Chapter Arc: वायुदेव का वचन—रौक्मिणेय प्रद्युम्न रथ पर आरूढ़ होकर हरि-युक्त अश्वों से शाल्व के सौभ-विमान की ओर झपटता है; युद्ध का द्वार अचानक खुल जाता है। → प्रद्युम्न ध्वजा उठाए, धनुष की टंकार और शस्त्र-सज्जा के साथ शत्रु-सेना को चीरता है; शाल्व भी अग्नि-सम बाणों की वर्षा कर प्रतिघात करता है, और दोनों की वीरता से लोक विस्मित होता है। → प्रद्युम्न के बाणों से घायल होकर भी शाल्व क्रोध में दीप्त बाण छोड़ता है; प्रद्युम्न मूर्च्छित होकर रणभूमि में निश्चेष्ट हो जाता है—यही अध्याय का शिखर-क्षण है। → शाल्व के अचेत गिरने पर उसकी दानव-सेना में हाहाकार मचता है, पर उसी उथल-पुथल के बीच शाल्व पुनः उग्र होकर प्रद्युम्न को बेधता और सिंहनाद से पृथ्वी भर देता है; युद्ध का परिणाम स्थिर नहीं होता। → प्रद्युम्न रण में मोहित/निश्चेष्ट पड़ा है और शाल्व की बाण-वर्षा जारी—अब उसे कौन संभालेगा और युद्ध किस ओर मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
/ हि आय ० () है 7 सप्तदशो< ध्याय: प्रद्युम्म और शाल्वका घोर युद्ध वायुदेव उवाच एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान् भरतर्षभ । दंशितै्हरिभियुक्ते रथमास्थाय काज्चनम्
বায়ুদেৱ ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে কৈ যাদৱসকলৰ অগ্ৰগণ্য ৰৌক্মিণেয় (প্ৰদ্যুম্ন) কবচধাৰী অশ্বযুক্ত সুবৰ্ণ ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 2
उच्छ़ित्य मकर केतु व्यात्ताननमिवान्तकम् । उत्पतद्धिरिवाकाशं तैहयैरन्वयात् परान्
মকৰচিহ্নিত ধ্বজা উচ্ছ কৰি, মুখ মেলি অন্তকৰ দৰে, সেই অশ্বসকলৰ বেগে তেওঁ আনসকলক ধাওঁ কৰিলে—যেন আকাশলৈকে জাঁপ মাৰিছে।
Verse 3
विक्षिपन् नादयंश्वापि धनु: श्रेष्ठ महाबल: । तूणखड्गधर: शूरो बद्धगोधाड्गुलित्रवान्
সেই মহাবলী শূৰ বীৰ, শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হৈও ধনুৰ টংকাৰ নকৰিলে। তূণীৰ আৰু খড়্গ ধৰি, গোধা-চৰ্মেৰে বাঁধা অঙ্গুলিত্ৰ পিন্ধি, সংযত সজাগতাৰে আগবাঢ়িল।
Verse 4
भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं--भरतश्रेष्ठ! यादवोंसे ऐसा कहकर रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न एक सुवर्णमय रथपर आरूढ़ हुए
প্ৰদ্যুম্নে ধনুৰখন এক হাতৰ পৰা আন হাতলৈ নিপুণতাৰে ঘূৰাই বিদ্যুতৰ দৰে ঝলমল কৰালে। সেই দীপ্ত কৌশল আৰু ধনুৰ্বিদ্যাৰ বলত তেওঁ সৌভ-বিমানত বাস কৰা সকলো দৈত্যক বিমূঢ় কৰি, তেওঁলোকৰ যুদ্ধশৃঙ্খলা ভাঙি পেলালে।
Verse 5
तस्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत् । नानन््तरं ददृशे कश्रिन्निघ्नतः शात्रवान् रणे
তেওঁ বাৰে বাৰে ধনুৰ টানি, বাণ সংধান কৰি, ৰণত শত্রুসকলক নিধন কৰি থাকিল; তেওঁৰ এই ক্ৰিয়াবোৰত কোনোবাই সামান্যতমো অন্তৰ দেখা নাপালে।
Verse 6
मुखस्य वर्णो न विकल्पते5स्य चेलुश्व गात्राणि न चापि तस्य । सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतो<5स्य शुश्राव लोको<द्धुतवीर्यमग्रयम्
তেওঁৰ মুখৰ বৰ্ণ একেবাৰে নাবদলিল, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গো কঁপিল নহয়। চাৰিওফালে গর্জন কৰি থকা তেওঁৰ সিংহনাদসদৃশ উন্নত ধ্বনি লোকসকলে শুনিলে—সেই ধ্বনি আছিল তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু বিস্ময়কৰ বীৰ্যৰ স্পষ্ট চিহ্ন।
Verse 7
जलेचर: काञ्चनयष्टिसंस्थो व्यात्तानन: सर्वतिमिप्रमाथी । वित्रासयन् राजति वाहमुख्ये शाल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्रय:
শাল্বৰ সেনাৰ একেবাৰে আগভাগত, অগ্ৰগণ্য ৰথত প্ৰদ্যুম্নৰ উত্তম ধ্বজা দীপ্তিময় হৈ উঠিছিল। স্বৰ্ণদণ্ডৰ ওপৰত মুখ মেলি থকা জলচৰ মকৰচিহ্ন আছিল—‘তিমি’ নামৰ মহাজলজীৱসমূহক দমনকাৰী বুলি প্ৰসিদ্ধ। সেই ধ্বজাই শত্রুপংক্তিত গভীৰ আতংক সঞ্চাৰ কৰিছিল।
Verse 8
ततस्तूर्ण विनिष्पत्य प्रद्युम्न: शत्रुकर्षण: । शाल्वमेवाभिदुद्राव विधित्सु: कलहं नूप,नरेश्वर! तदनन्तर शत्रुहन्ता प्रद्युम्न तुरंत आगे बढ़कर राजा शाल्वके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे उसीकी ओर दौड़े
তেতিয়া শত্রুকর্ষণ প্ৰদ্যুম্ন তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়ি, যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হৈ সোজাকৈ ৰজা শাল্বৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 9
अभियान तु वीरेण प्रद्युम्नेन महारणे । नामर्षयत संक्रुद्ध: शाल्व: कुरुकुलोद्ह,कुरुकुलतिलक! उस महासंग्राममें वीर प्रद्युम्नके द्वारा किया हुआ वह आक्रमण क्रुद्ध हुआ राजा शाल्व न सह सका
সেই মহাসমৰত বীৰ প্ৰদ্যুম্নৰ কৰা আক্রমণ ক্ৰোধে দগ্ধ শাল্বে সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 10
स रोषमदमत्तो वै कामगादवरुह्मु च । प्रद्युम्नं योधयामास शाल्व: परपुरंजय:
ক্ৰোধ আৰু বলৰ মদত উন্মত্ত, শত্রুনগৰজয়ী শাল্বে ইচ্ছামতে চলা বিমানেৰে নামি প্ৰদ্যুম্নৰ সৈতে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 11
तयो: सुतुमुलं युद्ध शाल्ववृष्णिप्रवीरयो: । समेता ददृशुलोंका बलिवासवयोरिव
তাৰ পাছত শাল্ব আৰু বৃষ্ণিবংশৰ প্ৰধান বীৰ প্ৰদ্যুম্নৰ মাজত অতি তুমুল যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। বলি আৰু বাসৱৰ যুদ্ধৰ দৰে সেই দৃশ্য চাবলৈ লোকসকল একত্ৰিত হ’ল।
Verse 12
तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृत: । सपताक: सध्वजश्न सानुकर्ष: स तूणवान्,वीर! शाल्वके पास सुवर्णभूषित मायामय रथ था। वह रथ ध्वजा, पताका, अनुकर्ष (हरसा)- और तरकससे युक्त था
হে বীৰ! শাল্বৰ ওচৰত সোণাৰে অলংকৃত মায়াময় ৰথ আছিল। তাত ধ্বজ-পতাকা, অনুকর্ষ (জোঁৱাল/টাননিৰ সঁজুলি) আৰু তূণীৰ (বাণৰ থলি) আছিল।
Verse 13
सतं रथवरं श्रीमान् समारुह्मु किल प्रभो । मुमोच बाणान् कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबल:,प्रभो कुरुनन्दन! श्रीमान् महाबली शाल्वने उस श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो प्रद्युम्नपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ की
প্ৰভু! শ্ৰীমান মহাবলী শাল্ব সেই উৎকৃষ্ট ৰথত আৰোহণ কৰি প্ৰদ্যুম্নৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
ततो बाणमयं वर्ष व्यसृजत् तरसा रणे । प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं सम्मोहयन्निव,तब प्रद्युम्न भी युद्धभूमिमें अपनी भुजाओंके वेगसे शाल्वको मोहित करते हुए-से उसके ऊपर शीघ्रतापूर्वक बाणोंकी बौछार करने लगे
তাৰ পাছত ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰদ্যুম্নে তীব্ৰ বেগে বাণময় বৰ্ষা নিক্ষেপ কৰিলে; নিজৰ বাহুবলৰ তেজে তেওঁ যেন শাল্বক মোহিত কৰি পেলালে।
Verse 15
स तैरभिहत: संख्ये नामर्षयत सौभराट् । शरान् दीप्ताग्निसंकाशान् मुमोच तनये मम
ৰণত সেই বাণাঘাতে বিদ্ধ হৈ সৌভৰ অধিপতি শাল্বে সেয়া সহিব নোৱাৰিলে; ক্ৰোধে জ্বলি উঠি মোৰ পুত্ৰৰ ওপৰত প্ৰজ্বলিত অগ্নিসদৃশ দীপ্ত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 16
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाथिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ধাৱি অহা সেই বাণসমূহৰ ঢল মহাবলীয়ে মাজতে ছেদি পেলালে; তাৰ পাছত মোৰ পুত্ৰৰ ওপৰত আৰু দীপ্ত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 17
स शाल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दन: । मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे
ৰাজেন্দ্ৰ! শাল্বৰ বাণে বিদ্ধ হৈ ৰুক্মিণীনন্দন প্ৰদ্যুম্নে ৰণত তৎক্ষণাৎ মর্মভেদী বাণ শাল্বলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 18
तस्य वर्म विभिवद्याशु स बाणो मत्सुतेरित: । विव्याध हृदयं पत्री स मुमोह पपात च,मेरे पुत्रके चलाये हुए उस बाणने शाल्वके कवचको छेदकर उसके हृदयको बींध डाला। इससे वह मूर्च्छित होकर गिर पड़ा
মোৰ পুত্ৰে দ্ৰুতগতিত নিক্ষেপ কৰা সেই বাণ শাল্বৰ বর্ম ভেদ কৰি সোজাকৈ তাৰ হৃদয়ত বিদ্ধ হ’ল। সেই আঘাতত সি অচেতন হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 19
तस्मिन् निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि । सम्प्राद्रवन् दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम्,वीर शाल्वराजके अचेत होकर गिर जानेपर उसकी सेनाके समस्त दानवराज पृथ्वीको विदीर्ण करके पातालमें पलायन कर गये
বীৰ শাল্বৰাজ অচেতন হৈ পৰি যেতিয়া ভূমিত লুটাই পৰিল, তেতিয়া তাৰ সেনাৰ দানৱশ্ৰেষ্ঠসকল আতংকত দৌৰি উঠিল; পৃথিৱী বিদীৰ্ণ কৰি পাতাললৈ পলাই গ’ল।
Verse 20
हाहाकृतमभूत् सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते । नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृूपे,पृथ्वीपते! उस समय सौभ विमानका स्वामी राजा शाल्व जब संज्ञाशून्य होकर धराशायी हो गया, तब उसकी समस्त सेनामें हाहाकार मच गया
হে পৃথিৱীপতি! সৌভ-বিমানৰ অধিপতি ৰজা শাল্ব যেতিয়া সংজ্ঞাহীন হৈ ভূমিত পতিত হ’ল, তেতিয়া তাৰ সমগ্ৰ সেনাত হাহাকাৰ উঠিল।
Verse 21
तत उत्थाय कौरव्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । मुमोच बाणान् सहसा प्रद्युम्नाय महाबल:,कुरुश्रेष्ठ! तत्पश्चात् जब चेत हुआ, तब महाबली शाल्व सहसा उठकर प्रद्युम्नपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
হে কৌৰব্যশ্ৰেষ্ঠ! তাৰ পাছত চেতনা ঘূৰি আহিলেই মহাবলী শাল্ব হঠাৎ উঠি প্ৰদ্যুম্নৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 22
तैः स विद्धों महाबाहु: प्रद्युम्न: समरे स्थित: । जन्रुदेशे भृशं वीरो व्यवासीदद् रथे तदा
সেই বাণবোৰে গ্ৰীৱাৰ মূলদেশত গভীৰ আঘাত কৰাত, সমৰত স্থিৰ থকা মহাবাহু প্ৰদ্যুম্ন ভীষণভাবে আহত হ’ল; তেতিয়া সেই বীৰ ৰথৰ ওপৰতে অচেতন হৈ ঢলি পৰিল।
Verse 23
तं स विद्धवा महाराज शाल्वो रुक्मिणिनन्दनम् | ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन् महीम्
মহাৰাজ! ৰুক্মিণীনন্দন প্ৰদ্যুম্নক আঘাত কৰি শাল্বে প্ৰচণ্ড সিংহনাদ কৰিলে; সেই নাদে সমগ্ৰ পৃথিৱী গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 24
ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत । मुमोच बाणांस्त्वरित: पुनरन्यान् दुरासदान्,भारत! मेरे पुत्रके मूर्च्छित हो जानेपर भी शाल्वने उनपर और भी बहुत-से दुर्धर्ष बाण शीघ्रतापूर्वक छोड़े
হে ভাৰত! মোৰ পুত্ৰ মূৰ্ছিত হৈ পৰিলেও শাল্বে থমকিল নাছিল; সি তৎক্ষণাৎ পুনৰ বহু দুঃসহ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 25
स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहित: । निश्चेष्ट: कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नो5भूद् रणाजिरे,कौरवश्रेष्ठ! इस प्रकार बहुत-से बाणोंसे आहत होनेके कारण प्रद्युम्न उस रणांगणमें मूर्च्छित एवं निश्चेष्ट हो गये
হে কৌৰৱশ্ৰেষ্ঠ! বহু বাণৰ আঘাতে প্ৰদ্যুম্ন মোহিত হৈ ৰণাঙ্গনত নিশ্চেষ্ট হৈ পৰিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond rapidly to an incursion while preserving order and norms: the narrative emphasizes disciplined camp placement (avoiding sacred/liminal spaces) and coordinated sortie rather than uncontrolled retaliation.
Leadership is portrayed as performative responsibility: the commander reduces collective fear by re-establishing formation discipline, assigning roles (others hold position), and personally committing to the primary counter-action against the aggressor.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter’s meta-function is structural—documenting how orderly deployment, tactical resilience against extraordinary weapons, and morale speech operate as practical dharma in crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.