Adhyaya 152
Bhīma’s Entry into Kubera’s Nalinī and the Taking of Saugandhika Lotuses (सौगन्धिकोत्पल-ग्रहणम्)
Upa-parva: Sauगन्धिक-उत्पल-प्रसङ्गः (Bhīma in Kubera’s Nalinī; acquisition of Saugandhika lotuses)
Bhīma introduces himself as a Pāṇḍava, second to Dharmaputra, arriving with his brothers in a vast badarī region. Draupadī observes an unsurpassed saugandhika lotus and seeks more, prompting Bhīma’s stated purpose: to obtain flowers for Yudhiṣṭhira’s beloved dharma-patnī. Rākṣasa guardians warn that the nalinī is Kubera’s favored pleasure-ground, frequented by devas, yakṣas, gandharvas, and apsarases, and that unauthorized enjoyment invites ruin. They challenge Bhīma’s claim of kinship with Dharmarāja if he intends to seize the lotuses by force. Bhīma replies that he does not see Kubera nearby, and even if he did, he would not ask; kings do not beg—this is framed as sanātana-dharma—and he will not abandon kṣātra-dharma. He argues the lake is naturally formed and not a private residence; if resources are common to beings and to Vaiśravaṇa alike, petitioning becomes conceptually incoherent. Vaiśaṃpāyana narrates that Bhīma advances despite verbal prohibition; the rākṣasas attempt to restrain him, threaten capture and harm, and attack with weapons. Bhīma arms himself with a heavy golden-banded mace and, surrounded, defeats large numbers near the lotus-lake. The rākṣasas, unable to withstand his strength, retreat toward Kailāsa and report to Kubera. Kubera, amused and informed of Draupadī’s motive, authorizes Bhīma to take the water-born lotuses as he wishes. The guardians return, still resentful, and see Bhīma freely enjoying the nalinī and collecting the fragrant saugandhikas.
Chapter Arc: गन्धमादन के वन में अद्भुत मिलन के बाद भीम अपने दिव्य भ्राता हनुमान के आलिंगन से क्षणभर में श्रम-रहित हो उठता है—और उसे अनुभव होता है कि उसके भीतर बल का नया समुद्र जाग गया है। → हनुमान स्नेह-भरी, अश्रु-गद्गद वाणी में भीम को सावधान करता है: ‘मैं यहीं रहता हूँ—यह बात किसी से न कहना’; साथ ही भविष्य के महासंग्राम में भीम के सिंहनाद के समय अपनी गर्जना से उसे अदृश्य सहारा देने का वचन देता है। → हनुमान का आश्वासन चरम पर पहुँचता है—पाण्डवों को ‘त्वया नाथेन’ सनाथ घोषित कर, अपने तेज और संरक्षण को उनके विजय-विश्वास का आधार बनाता है; भीम के भीतर अजेयता का संकल्प स्थिर हो जाता है। → हनुमान भीम को मार्ग बताकर, उसे अपने आवास की ओर लौटने का आदेश देता है—‘स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे’—और संवाद को वरदान-रूप स्मृति में बाँध देता है। → हनुमान मार्ग दिखाकर वहीं अन्तर्धान हो जाता है—भीम के लिए यह प्रश्न शेष रहता है कि यह अदृश्य गर्जना कुरुक्षेत्र में किस क्षण प्रकट होगी।
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न हुक मपटआ आ्ा८् एकपज्चाशर्दाधकशततमो< ध्याय: श्रीहनुमानजीका भीमसेनको आश्वासन और विदा देकर अन्तर्धान होना वैशम्पायन उवाच ततः संहृत्य विपुलं तद् वपु: कामतः कृतम् । भीमसेन पुनर्दोर्भ्या पर्यष्वजत वानर:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত বানৰেন্দ্ৰ হনুমানে ইচ্ছামতে ধাৰণ কৰা সেই বিশাল দেহ সংহৰণ কৰি, ভীমসেনক পুনৰ দুয়ো বাহুত হৃदयলৈ টানি আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 2
परिष्वक्तस्य तस्याशु भ्रात्रा भीमस्य भारत । श्रमो नाशमुपागच्छत् सर्व चासीत् प्रदक्षिणम्
হে ভাৰত! ভ্ৰাতাৰ আলিঙ্গন লাভ কৰামাত্ৰ ভীমৰ সকলো শ্ৰম তৎক্ষণাৎ নাশ হ’ল, আৰু সকলো কথাই তাৰ বাবে অনুকূল যেন লাগিল।
Verse 3
बल॑ चातिबलो मेने न मे5स्ति सदृशो महान् | ततः पुनरथोवाच पर्यश्रुनयनो हरि:
অতিশয় বলবান ভীমে মনে ক’লে—“মোৰ শক্তি অপাৰভাৱে বাঢ়িল; এতিয়া মোৰ সমান মহান আন কোনো নাই।” তেতিয়া হনুমানে চকুত অশ্ৰু ভৰি, সৌহাৰ্দ্যত কণ্ঠ গদ্গদ কৰি পুনৰ ভীমসেনক ক’লে—“বীৰ! এতিয়া তুমি তোমাৰ নিবাসলৈ উভতি যোৱা; আৰু কথাবতৰাৰ প্ৰসঙ্গ আহিলে মোকো স্মৰণ কৰি থাকিবা।”
Verse 4
भीममाभाष्य सौहार्दाद् बाष्पगद्गदया गिरा | गच्छ वीर स्वमावासं स्मर्तव्योडस्मि कथान्तरे
বৈশম্পায়নে ক’লে—স্নেহবশত হানুমানে চকুত অশ্ৰু ভৰি গদ্গদ কণ্ঠে ভীমক সম্বোধন কৰি ক’লে—“বীৰ, এতিয়া তুমি তোমাৰ নিজ আবাসলৈ উভতি যোৱা; আৰু কথাবতৰাৰ প্ৰসঙ্গ উঠিলে মোকো স্মৰণ কৰিবা।”
Verse 5
इहस्थश्व कुरुश्रेष्ठ न निवेद्योडस्मि करह्िचित् | धनदस्यालयाच्चापि विसृष्टानां महाबल
বৈশম্পায়নে ক’লে—“কুরুশ্ৰেষ্ঠ! মই ইয়াতেই বাস কৰোঁ—এই কথা তুমি কেতিয়াও কাকো নক’বা। মহাবলী বীৰ! ধনদ (কুবেৰ)-ৰ ভবনৰ পৰা প্ৰেৰিত দেবাঙ্গনা আৰু গন্ধৰ্ব-নাৰীৰ ইয়ালৈ আহিবৰ সময় এতিয়া উপস্থিত।”
Verse 6
देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयोषिताम् । ममापि सफल चक्षु: स्मारितश्नलास्मि राघवम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—“দেৱাঙ্গনা আৰু গন্ধৰ্ব-নাৰীৰ ইয়ালৈ আহিবলৈ দেশ-কাল অনুসাৰে এইয়াই উপযুক্ত সময়। তোমাক দেখি মোৰ চকুও সফল হ’ল; আৰু তোমাৰ সান্নিধ্যত—তোমাৰ মানৱদেহৰ স্পৰ্শত—মোৰ ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম)-ৰ স্মৰণ জাগিল।”
Verse 7
रामाभिधानं विष्णुं हि जगद्धृदयनन्दनम् । सीतावकत्रारविन्दर्क दशास्यध्वान्तभास्करम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—“‘ৰাম’ নামে প্ৰসিদ্ধ তেওঁ স্বয়ং বিষ্ণু—জগতৰ হৃদয়ক আনন্দ দানকাৰী। তেওঁ সীতাৰ মুখাৰবিন্দ বিকশিত কৰা সূৰ্যসম, আৰু দশমুখ ৰাৱণৰূপ অন্ধকাৰ বিনাশ কৰা ভাস্কৰসম।”
Verse 8
मानुषं गात्रसंस्पर्श गत्वा भीम त्वया सह | तदस्मद्दर्शन॑ वीर कौन्तेयामोघमस्तु ते
বৈশম্পায়নে ক’লে—“ভীম, তোমাৰ সৈতে থাকি তোমাৰ মানৱদেহৰ অঙ্গস্পৰ্শ লাভ কৰি—হে বীৰ কৌন্তেয়—মোৰ সৈতে এই দৰ্শন তোমাৰ বাবে নিষ্ফল নহওক।”
Verse 9
भ्रातृत्वं त्वं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत । यदि तावन्मया क्षुद्रा गत्वा वारणसाह्नयम्
Vaiśampāyana said: “O Bhārata, placing our brotherhood in the forefront, choose a boon. If you wish, I can go at once to Vāraṇasāhṇaya and strike down those petty sons of Dhṛtarāṣṭra; or, if you desire, I can crush the entire city into dust with a storm of stones; or I can bind Duryodhana and bring him here immediately. Mighty hero—whatever you will, that I shall accomplish.”
Verse 10
धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावदेतत् करोम्यहम् । शिलया नगरं वापि मर्दितव्यं मया यदि
Vaiśampāyana said: “So long as I am able to act, the sons of Dhṛtarāṣṭra can be slain. If you so wish, I can even crush the city with a storm of stones.” The speaker offers overwhelming force on behalf of Bhārata, presenting violent options—killing the Kauravas or devastating Hastināpura—thereby raising the ethical tension between righteous restraint and retaliatory destruction.
Verse 11
बद्ध्वा दुर्योधनं चाद्य आनयामि तवान्तिकम् | यावदेतत् करोम्यद्य काम॑ तव महाबल
Vaiśaṃpāyana said: “Having bound Duryodhana, I will bring him here to you this very day. Until I accomplish this today—whatever your wish may be, O mighty one—I shall fulfill it.” The utterance conveys a readiness to execute severe, even violent, measures at the behest of the addressed hero, raising the ethical tension between personal vengeance and restraint in accordance with dharma.
Verse 12
वैशम्पायन उवाच भीमसेनस्तु तद् वाक््यं श्रुत्वा तस्य महात्मन: । प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रह्ष्टेनान्तरात्मना
Vaiśampāyana said: Hearing those words of that great-souled one, Bhīmasena replied to Hanūmān with an inward heart filled with joy—expressing gratitude for the help rendered and requesting only this: that Hanūmān remain pleased with him and continue to extend his grace.
Verse 13
कृतमेव त्वया सर्व मम वानरपुड्रव । स्वस्ति ते5स्तु महाबाहो कामये त्वां प्रसीद मे
Vaiśampāyana said: Hearing the great-souled Hanumān’s words, Bhīmasena replied with a heart overflowing with joy: “O foremost of monkeys, you have accomplished everything for my sake. May well-being be yours, O mighty-armed one. I ask only this of you—be gracious to me; let your favor remain upon me.”
Verse 14
सनाथा: पाण्डवा: सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवन् । तवैव तेजसा सर्वान् विजेष्यामो वयं परान्
হে পৰাক্ৰমী বীৰ! আপোনাক নাথ (ৰক্ষক) ৰূপে পাই সকলো পাণ্ডৱ সনাথ আৰু নিৰ্ভয় হৈছে। আপোনাৰ তেজৰ প্ৰভাৱেই আমি আমাৰ সকলো শত্ৰুক জয় কৰিম।
Verse 15
एवमुक्तस्तु हनुमान् भीमसेनमभाषत । भ्रातृत्वात् सौह्ृदाच्चैव करिष्यामि प्रियं तव,भीमसेनके ऐसा कहनेपर हनुमानजीने उनसे कहा--“तुम मेरे भाई और सुहृद् हो, इसलिये मैं तुम्हारा प्रिय अवश्य करूँगा”
এনেদৰে কোৱা হ’লে হনুমানে ভীমসেনক ক’লে—“ভ্ৰাতৃত্ব আৰু স্নেহবন্ধনৰ বাবে তুমি মোৰ আপোন; সেয়ে মই নিশ্চয় তোমাৰ হিতকৰ আৰু প্ৰিয় কাম কৰিম।”
Verse 16
चमूं विगाह्[ शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम् | यदा सिंहरवं वीर करिष्यसि महाबल
হে মহাবলী বীৰ! যেতিয়া তুমি বাণ আৰু শক্তিৰ আঘাতে ব্যাকুল শত্ৰুসেনাৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰি সিংহনাদ কৰিবা,
Verse 17
तदाहं बृंहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव । विजयस्य ध्वजस्थश्न नादान् मोक्ष्यामि दारुणान्
তেতিয়া মই মোৰ গর্জনাস্বৰে তোমাৰ সেই নাদ অধিক বৃদ্ধি কৰিম; আৰু বিজয়ধ্বজত অৱস্থিত হৈ মই ভয়ংকৰ নাদ মুকলি কৰিম।
Verse 18
शत्रूणां ये प्राणहरा: सुखं येन हनिष्यथ । एवमाभाष्य हनुमांस्तदा पाण्डवनन्दनम्
সেই নাদসমূহ শত্ৰুৰ প্ৰাণহৰণকাৰী হ’ব; যাৰ দ্বাৰা তুমি তেওঁলোকক সহজে সংহাৰ কৰিব পাৰিবা। এইদৰে কৈ হনুমানে তেতিয়া পাণ্ডৱনন্দন (ভীম)ক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 19
मार्गमाख्याय भीमाय तत्रैवान्तरधीयत
ভীমক পথ দেখুৱাই হনুমান সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তেওঁ কৈছিল— “মহাবলী বীৰ! যেতিয়া তই বাণ আৰু শক্তিৰ আঘাতত ব্যাকুল হৈ শত্রুসেনাৰ মাজত সোমাই সিংহনাদ কৰিবি, তেতিয়া মই মোৰ গর্জনাৰে তোৰ সেই সিংহনাদক আৰু বঢ়াই দিম। তাৰোপৰি অৰ্জুনৰ ধ্বজত বহি মই এনে ভয়ংকৰ গর্জনা কৰিম, যিয়ে শত্রুবোৰৰ প্ৰাণশ্বাস কেঢ়ি ল’ব; যাতে তোমালোকে সিহঁতক সহজে বধ কৰিব পাৰা।” পাণ্ডৱসকলৰ আনন্দ বঢ়োৱা হনুমানে এইদৰে ভীমসেনক উপদেশ দি পথ দেখুৱাই, নিজে তাতেই অদৃশ্য হ’ল।
Verse 150
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती थ्थयात्राके प्रसंगमें हनुमानजी और भीमसेनका संवादविषयक एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশ-কথিত তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত, হনুমান আৰু ভীমসেনৰ সংলাপ-বিষয়ক একশ পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 151
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे हनुमद्धीमसंवादे एकपञठ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশ-কথিত তীৰ্থযাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত, গন্ধমাদনত প্ৰৱেশ আৰু হনুমান–ভীম সংলাপ-বিষয়ক একশ একান্নতম অধ্যায়।
Frequently Asked Questions
Whether Bhīma should seek permission to take the lotuses from a guarded, divinely affiliated space or act without petition, prioritizing kṣātra-dharma and the stated purpose of serving Draupadī.
Power is narratively legitimized when tethered to duty and transparent motive: prohibition and conflict are followed by higher authorization, suggesting that rightful intent can be recognized within a broader moral order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates through narration (Vaiśaṃpāyana) and Kubera’s final authorization, which frames the episode’s ethical resolution within recognized cosmic governance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.