Adhyaya 116
Āraṇyaka Parva, Adhyāya 116: Jamadagni–Reṇukā Narrative and the Kārtavīrya Conflict (Akṛtavraṇa’s Account)
Upa-parva: Rāma-Jāmadagnya–Reṇukā–Kārtavīrya Episode (Āraṇyaka Parva: ṛṣi-lineage and vow-consequence narrative)
Akṛtavraṇa narrates Jamadagni’s ascetic attainment and his marriage to Reṇukā, from whom five sons are born, Rāma being the youngest. During a bathing occasion, Reṇukā sees King Citraratha sporting in water with his wife and, through a moment of covetous attention, loses composure and returns distressed. Jamadagni discerns her lapse and censures her; he orders the sons in sequence to execute their mother, but the elder sons, mentally unsettled, do not respond and are cursed into a stupefied, animal-like condition. When Rāma arrives, Jamadagni commands him to carry out the act; Rāma complies with an axe. Jamadagni’s anger subsides and he grants boons: Reṇukā’s restoration, her forgetfulness of the event, the brothers’ return to normalcy, and Rāma’s martial invincibility and longevity. The narrative then shifts to a later aggression: Kārtavīrya (Anūpa’s ruler) arrives at the āśrama; despite being honored, he rejects the reception, seizes the sacrificial cow and calf, and damages the hermitage. On Rāma’s return, Jamadagni reports the violation; Rāma confronts Kārtavīrya in battle and cuts down his many arms. In retaliation, Kārtavīrya’s sons attack Jamadagni in Rāma’s absence and kill the unarmed ascetic, departing thereafter. Rāma returns carrying fuel-sticks, finds his father slain, and laments—closing the chapter on grief and the consolidation of a retaliatory causal trajectory.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को भृगुवंशी आश्रम की कथा में और गहरे ले जाते हैं—जहाँ तप, गृहस्थ-धर्म और राजबल का टकराव एक ही क्षण में रक्त बनकर फूट पड़ता है। → जमदग्नि-रेणुका का शांत आश्रम-जीवन, पुत्रों का वन जाना, और कार्तवीर्य अर्जुन का आगमन—राजा का वैभव और अधिकार-भाव आश्रम की मर्यादा पर चढ़ बैठता है। रेणुका के प्रसंग से आरम्भ हुई आज्ञापालन-परंपरा अब पिता के अपमान और आश्रम-धर्म की रक्षा की कसौटी बन जाती है। → कार्तवीर्य के अत्याचार/लूट के बाद प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है; अंततः संघर्ष का चरम ‘जमदग्नि-वध’ में प्रकट होता है—तपस्वी पिता का रक्त गिरते ही परशुराम के भीतर क्षात्र-तेज और ब्राह्म-शाप, दोनों एक साथ जाग उठते हैं। → जमदग्नि के वध से कथा का नैतिक संतुलन टूट जाता है और परशुराम के लिए प्रतिज्ञा-मार्ग खुलता है—अब यह केवल व्यक्तिगत शोक नहीं, अधर्म के विरुद्ध वंशगत दायित्व बन जाता है। → पिता के वध का समाचार परशुराम तक पहुँचते ही अगला कदम अनिवार्य हो उठता है—क्या वह क्षमा करेगा, या पृथ्वी को क्षत्रियों से रिक्त करने वाली प्रतिज्ञा लेगा?
Shlokas
Verse 1
28 03.2 (9) #25:.# #25-7 षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: पिताकी आज्ञासे परशुरामजीका अपनी माताका मस्तक काटना और उन्हींके वरदानसे पुनः जिलाना
অকৃতব্ৰণ ক’লে—হে ৰাজন! মহাতপস্বী জমদগ্নি বেদাধ্যয়নত নিবিষ্ট হৈ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। তাৰ পাছত শৌচ, সন্তোষ আদি নিয়মানুশাসনে তেওঁ সকলো দেৱতাক নিজৰ বশত আনিলে।
Verse 2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् | रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृप:,युधिष्ठिर! फिर राजा प्रसेनजितके पास जाकर जमदग्नि मुनिने उनकी पुत्री रेणुकाके लिये याचना की और राजाने मुनिको अपनी कन्या ब्याह दी
হে ৰাজন! জমদগ্নি মুনি নৰাধিপ প্ৰসেনজিত ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ ৰেণুকাক বিবাহাৰ্থে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু সেই নৃপতিয়ে নিজৰ কন্যা তেওঁক দান কৰিলে।
Verse 3
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्या भार्गवनन्दन: । आश्रमस्थस्तया सार्ध तपस्तेपेडनुकूलया
ৰেণুকাক পত্নীৰূপে লাভ কৰি, ভৃগুবংশৰ আনন্দ জমদগ্নি আশ্ৰমতে থাকি, স্বামীৰ অনুকূল সেই সাধ্বী পত্নীৰ সৈতে তপস্যা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 4
तस्या: कुमाराश्षत्वारो जज्ञिरे रामपज्चमा: । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यज:
তেওঁৰ গৰ্ভৰ পৰা ক্ৰমে চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিল; আৰু পঞ্চম পুত্ৰ ৰূপে ৰাম (পৰশুৰাম) জন্মিল। বয়সত কনিষ্ঠ হ’লেও গুণ আৰু বীৰ্যত তেওঁ সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका सनातुमगमत् कदाचिन्नियतव्रता,एक दिन जब सब पुत्र फल लानेके लिये वनमें चले गये तब नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली रेणुका स्नान करनेके लिये नदी-तटपर गयी
এদিন যেতিয়া তেওঁৰ সকলো পুত্ৰ ফল আনিবলৈ বনলৈ গ’ল, তেতিয়া নিয়মব্ৰত-পালনকাৰিণী ৰেণুকা নিৰ্দিষ্ট সময়ত স্নান কৰিবলৈ নদীতীৰলৈ গ’ল।
Verse 6
सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया
হে ৰাজন! স্নান কৰি উভতি আহোঁতে ৰেণুকাই আকস্মিকভাৱে মাৰ্তিকাৱত দেশৰ ৰজা চিত্ৰৰথক দেখিলে।
Verse 7
क्रीडन्तं सलिले दृष्टवा सभार्य पद्ममालिनम् | ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
হে ৰাজন! পানীত পত্নীৰ সৈতে ক্ৰীড়াৰত, পদ্মমালা ধাৰণ কৰা সেই সমৃদ্ধ নৃপতিক দেখি ৰেণুকাৰ মনত তেওঁৰ প্ৰতি স্পৃহা (কামনা) জাগিল।
Verse 8
व्यभिचाराच्च तस्मात् सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
সেই ব্যভিচাৰ-ভাবৰ ফলত ৰেণুকা পানীত ভিজি অচেতনপ্ৰায় হৈ পৰিল। তাৰ পিছত ভয়তে আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে; কিন্তু তেওঁৰ স্বামীয়ে সকলো কথা জানি পেলালে।
Verse 9
सतां दृष्टवा च्युतां धैर्याद् ब्राह्मया लक्ष्म्या विवर्जिताम् | धिकक््छब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
তাক ধৈৰ্যচ্যুত আৰু ব্ৰাহ্মণ্য-তেজৰ লক্ষ্মীৰ পৰা বঞ্চিত দেখি, মহাতেজস্বী শক্তিমান ঋষিয়ে ‘ধিক্’ বুলি উচ্চাৰণ কৰি তীক্ষ্ণ নিন্দাবাক্যৰে তাক ভৰ্ত্সনা কৰিলে।
Verse 10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामत: । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा,इसी समय जमदग्निके ज्येष्ठ पुत्र रुमण्वान् वहाँ आ गये। फिर क्रमशः सुषेण, वसु और विश्वावसु भी आ पहुँचे
তেতিয়া জমদগ্নিৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, নামত ৰুমণ্বান, তাত উপস্থিত হ’ল। তাৰ পিছত ক্ৰমে সুষেণ, বসু আৰু বিশ্বাবসুও আহি পালেগৈ।
Verse 11
तानानुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुरचोदयत् | न च ते जातसंस्नेहा: किंचिदूचुविचेतस:
তেতিয়া ভগৱান জমদগ্নিয়ে ক্ৰমে ক্ৰমে তেওঁলোকক মাতৃবধ কৰিবলৈ আদেশ দিলে। কিন্তু মাতৃস্নেহ হঠাৎ জাগি উঠাত তেওঁলোকে একো ক’ব নোৱাৰিলে; মন স্তম্ভিত হৈ জড়ৰ দৰে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 12
ततः शशाप तानू् क्रोधात् ते शप्ताश्चेतनां जहु: । मृगपक्षिसधर्माण: क्षिप्रमासज्जडोपमा:
তেতিয়া ঋষিয়ে ক্ৰোধত তেওঁলোকক শাপ দিলে। শাপ লাগি যেতিয়াই, তেওঁলোকে চেতনা হেৰুৱালে আৰু তৎক্ষণাৎ মৃগ-পক্ষীৰ দৰে জড়বুদ্ধি হৈ পৰিল।
Verse 13
ततो रामो<भ्ययात् पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपा:
তাৰ পিছত পৰবীৰহা ৰাম পাছত আশ্ৰমলৈ আহিল। তাত মহাতপস্বী মহাবাহু জমদগ্নিয়ে তাক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथा: । तत आदाय परशुं रामो मातु: शिरोड5हरत्
অকৃতব্ৰণে ক’লে— “বৎস! তোৰ এই পাপিনী মাতাক এতিয়াই বধ কৰ; মনত একো ব্যথা নকৰিবি।” তেতিয়া ৰাম (পৰশুৰাম) পৰশু উঠাই তৎক্ষণাৎ মাতাৰ মস্তক ছেদন কৰিলে।
Verse 15
ततस्तस्य महाराज जमदमग्नेर्महात्मन: । कोपो< भ्यगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्,महाराज! इससे महात्मा जमदग्निका कोप सहसा शान्त हो गया और उन्होंने प्रसन्न होकर कहा--
তাৰ পাছত, মহাৰাজ, মহাত্মা জমদগ্নিৰ ক্ৰোধ হঠাৎ শমিল; তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ এই বচন ক’লে।
Verse 16
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतों वाउ्छसे हृदा
“বৎস! মোৰ বচনৰ ফলত তই এনে দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলি, যি আনৰ পক্ষে অতি কঠিন। তই ধৰ্মজ্ঞ; সেয়ে হৃদয়ত যিমান কামনা আছে, সকলো বৰ হিচাপে বিচাৰি ল।”
Verse 17
स वत्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्श भ्रातृणां प्रकृति तथा
তেতিয়া সি বৰ বিচাৰিলে— “মোৰ মাতা পুনৰ্জীৱিত হওক; তেওঁৰ বধৰ স্মৃতি যেন নাথাকে; সেই পাপ যেন তেওঁক স্পৰ্শ নকৰে; আৰু মোৰ ভাতৃসকলো যেন পূৰ্বৰ দৰে স্বাভাৱিক সুস্থ অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে।”
Verse 18
अप्रतिद्वन्धतां युद्धे दीर्घमायुश्न भारत । ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपा:
হে ভাৰত! মহাতপস্বী জমদগ্নিয়ে তেওঁক যুদ্ধত অপ্রতিদ্বন্দ্বিতা, দীৰ্ঘায়ু আৰু তেওঁ বিচৰা সকলো বৰ দান কৰিলে।
Verse 19
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ता: सुता: प्रभो । अथानूपपतिर्वीर: कार्तवीर्यो5भ्यवर्तत
অকৃতব্ৰণ ক’লে—হে প্ৰভু! এবাৰ এনেকুৱাই হ’ল যে তেওঁৰ সকলো পুত্ৰ বাহিৰলৈ গৈছিল। ঠিক সেই সময়তে অনূপদেশৰ বীৰ ৰজা কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন তাত উপস্থিত হ’ল, হে যুধিষ্ঠিৰ।
Verse 20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समार्चयत् । स युद्धमदसम्मत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम्
তেওঁ আশ্ৰমত উপস্থিত হোৱাত ঋষিৰ পত্নীয়ে যথোচিত আতিথ্য-সত্কাৰ কৰিলে; কিন্তু যুদ্ধমদে উন্মত্ত হৈ সি সেই পূজা-সন্মান আদৰে গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 21
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् | जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभज्ज च महाद्रुमान्
তাৰ পাছত সি সেই আশ্ৰম লণ্ডভণ্ড কৰি, ক্ৰন্দন কৰা হোমধেনুৰ বাছুৰটোক বলপূৰ্বক হৰি নিলে আৰু আশ্ৰমৰ মহাদ্ৰুমসমূহো ভাঙি পেলালে।
Verse 22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् | गां च रोरुदतीं दृष्टवा कोपो रामं समाविशत्
ৰাম (পৰশুৰাম) আহোঁতেই পিতা জমদগ্নিয়ে নিজেই সকলো কথা ক’লে। আৰু বাৰে বাৰে ক্ৰন্দন কৰা ধেনুটিক দেখি ৰামৰ অন্তৰত ক্ৰোধ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 23
स मृत्युवशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गव: परवीरहा
তেতিয়া মৃত্যুৰ অধীন হোৱা কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুনৰ ওপৰত তেওঁ ধাৱি গ’ল। তাৰ পাছত যুদ্ধত পৰবীৰ-হন্তা ভাৰ্গৱ পৰশুৰামে মহাবিক্ৰম দেখুৱালে।
Verse 24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून् परिघसंनिभान् । सहस्नसम्मितान् राजन् प्रगृह्म रुचिरं धनु:
অকৃতব্ৰণ ক’লে—হে ৰাজন! তেওঁ মনোৰম ধনু ধৰি তীক্ষ্ণ ভল্লবাণে পৰিঘসম বলৱান, যেন সহস্ৰসংখ্য বাহু ছিন্ন কৰিলে।
Verse 25
अभिभूत: स रामेण संयुक्त: कालधर्मणा । अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यव:
ৰামৰ (পৰশুৰামৰ) দ্বাৰা অভিভূত হৈ আৰু কালধৰ্ম (মৃত্যু)ৰ সৈতে যুক্ত হৈ সেই অৰ্জুন অন্তলৈ গ’ল। তাৰ পাছত অৰ্জুনৰ দায়াদসকল, ৰামে পিতৃবধ কৰাত ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 26
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् । ते तं जध्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
ৰাম অনুপস্থিত থাকোঁতে আশ্ৰমত থকা জমদগ্নিৰ ওপৰত তেওঁলোকে আক্ৰমণ কৰিলে। মহাবীৰ তপস্বী তেওঁ যুদ্ধ নকৰিলেও, তেওঁলোকে তেওঁক বধ কৰিলে।
Verse 27
असकृद्ू रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् | कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
হে যুধিষ্ঠিৰ! অনাথৰ দৰে বাৰে বাৰে ‘ৰাম! ৰাম!’ বুলি চিঞৰি থকা জমদগ্নিক কাৰ্তবীৰ্যৰ পুত্ৰসকলে বধ কৰিলে।
Verse 28
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा: । अफफक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते
শৰেৰে পীড়া দি সেই অরিন্দমসকল যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল। তেওঁলোক আঁতৰি যোৱাৰ পাছত আৰু জমদগ্নি তেনে দৰে পতিত হোৱাৰ পিছত, ভৃগুনন্দন পৰশুৰাম হাতে সমিধা লৈ আশ্ৰমলৈ আহিল। পিতাক এনেকৈ কৰুণ অৱস্থাত মৃত দেখি তেওঁ শোকত ব্যাকুল হৈ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 29
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दन: । स दृष्टा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हनतं तथाभूतं विललाप सुदु:ःखित:
ভৃগুনন্দন পৰশুৰাম হাতে সমিধা লৈ আশ্ৰমলৈ আহিল। তাতে তেওঁ দেখিলে—তেওঁৰ বীৰ পিতা মৃত্যুৰ অধীন হৈ পৰি আছে। যিজন এনে অৱস্থাৰ কেতিয়াও যোগ্য নাছিল, তেওঁক তেনে দশাত দেখি পৰশুৰাম গভীৰ শোকত ডুবি বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 33
तदनन्तर शत्रुपक्षेके वीरोंका संहार करनेवाले परशुरामजी सबसे पीछे आश्रमपर आये। उस समय महातपस्वी महाबाहु जमदग्निने उनसे कहा -ा
তাৰ পাছত শত্রুপক্ষৰ বীৰসংহাৰক পৰশুৰাম সকলোৰে শেষত আশ্ৰমলৈ আহিল। সেই সময়ত মহাতপস্বী মহাবাহু জমদগ্নিয়ে তেওঁক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত লোমশতীৰ্থযাত্ৰা-প্ৰসঙ্গত কাৰ্তবীৰ্যোপাখ্যান-বিষয়ক একশ পন্ধৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 116
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने जमदग्निवधे षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত লোমশতীৰ্থযাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত কাৰ্তবীৰ্যোপাখ্যানত জমদগ্নিবধ-প্ৰসঙ্গৰ একশ ষোলতম অধ্যায় সমাপ্ত।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between obedience to paternal/ascetic authority and the moral gravity of harming one’s mother, using the episode to examine how command, lapse, and consequence are narrated within dharma discourse.
It underscores that even momentary indulgence of desire can destabilize vow-life, while also portraying how boons, curses, and retaliation amplify consequences across kinship and political domains.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s significance is primarily etiological and ethical, linking ascetic authority, transgression, and retaliatory cycles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.