Adhyaya 102
विन्ध्यवृद्धिनिवारणम् — The Restraint of the Vindhya (Agastya’s Injunction)
Upa-parva: Lomāśa–Yudhiṣṭhira Saṃvāda: Vindhya-Agastya Upākhyāna (Etiology of the Vindhya’s restraint)
Yudhiṣṭhira asks Lomāśa why the Vindhya mountain abruptly became enraged and attempted to grow. Lomāśa explains that the Sun follows a prescribed route, circumambulating Meru; Vindhya, observing this, demands similar circumambulation. The Sun replies that his course is not personal preference but an assigned path by which the world’s order is maintained. Enraged, Vindhya attempts to obstruct the routes of the Sun, Moon, and stars. The gods assemble and attempt to dissuade Vindhya, but he does not comply. They then approach the ascetic Agastya (Maitrāvaruṇi), stating that only he can restrain the mountain. Agastya goes to Vindhya and requests passage southward, asking Vindhya to remain as he is until Agastya returns; Vindhya agrees to this condition. Lomāśa notes that Agastya has not returned even now, and thus Vindhya remains restrained—demonstrating the efficacy of ascetic authority and binding agreement in preserving cosmic regularity. The chapter then transitions toward the related narrative of the Kāleyas and the gods’ request that Agastya drink the ocean, setting up the subsequent episode.
Chapter Arc: रात्रि के अंधकार में दानव-स्वभाव वाले कालेय (कालेयगण) आश्रमों और पुण्य-स्थानों पर टूट पड़ते हैं—जहाँ तप, ब्रह्मचर्य और शांति का निवास है, वहीं रक्तपात का तांडव आरम्भ होता है। → वे प्रतिदिन रात में क्रुद्ध होकर मुनियों को भक्षण करते हैं; वसिष्ठ के आश्रम तक में ब्राह्मण-तपस्वियों का संहार होता है। पृथ्वी पर धर्म-रक्षा के लिए कुछ महाधनुर्धर शूर वीर भी दानवों की खोज में प्रयत्न करते हैं, पर भय और अराजकता फैलती जाती है। → देवगण भय से व्याकुल होकर ‘देवदेवेश’ विष्णु की स्तुति करते हैं—उन्हें सृष्टा, पालक और संहारकर्ता कहकर स्मरण कराते हैं कि उन्होंने नृसिंह रूप से हिरण्यकशिपु का वध किया था; अब लोक-हित में देवों, लोकों और इन्द्र की रक्षा का निवेदन करते हैं। → स्तुति के माध्यम से संकट का भार देवताओं से उठकर विष्णु की शरण में स्थापित होता है—धर्म-रक्षा का उपाय ‘दैवी हस्तक्षेप’ और ‘शरणागति’ के रूप में निश्चित होता है, यद्यपि तत्काल दानव-वध का दृश्य अभी आगे के लिए छोड़ा जाता है। → विष्णु से की गई प्रार्थना के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—भगवान किस रूप में, किस माध्यम से, और कितनी शीघ्रता से कालेयों के आतंक का अंत करेंगे?
Shlokas
Verse 1
अऑरड..2' ९23: () हि २ 7 द्र्याधेकशततमो< ध्याय: कालेयोंद्वारा तपस्वियों
লোমশে ক’লে—হে ৰাজন! বৰুণৰ নিবাসস্থান জলনিধি সমুদ্ৰক আশ্ৰয় কৰি ‘কালেয়’ নামৰ দানৱসকলে ত্ৰিলোক বিনাশৰ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 2
ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन् । आश्रमेषु च ये सन्ति पुण्येष्वायतनेषु च,वे सदा रातमें कुपित होकर आते और आश्रमों तथा पुण्य-स्थानोंमें जो निवास करते थे उन मुनियोंकोी खा जाते थे
সিহঁতে ৰাতি সদায় ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ আহি, আশ্ৰম আৰু পুণ্যস্থানত বাস কৰা মুনিসকলক ভক্ষণ কৰিছিল।
Verse 3
वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभि: । अशीति: शतमष्टौ च नव चान्ये तपस्विन:
সেই দুষ্টাত্মাসকলে বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমত বাস কৰা একশ আঠাশি জন ব্ৰাহ্মণক আৰু আন ন জন তপস্বীকো ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 4
च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम् । फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम्
দ্বিজসকলে সেৱা কৰা পুণ্য চ্যৱনৰ আশ্ৰমলৈ গৈ, ফল-মূল আহাৰ কৰা একশ মুনিক সেই দানৱসকলে ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 5
एवं रात्रौ सम कुर्वन्ति विविशुश्वार्णवं दिवा । भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्रह्मचारिण:
সিহঁতে ৰাতি সংহাৰ কৰিছিল আৰু দিনত সাগৰৰ পানীত প্ৰৱেশ কৰি নিজকে লুকুৱাই ৰাখিছিল। ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমতো বায়ু আৰু জলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ব্ৰত-নিয়মত স্থিত ব্ৰহ্মচাৰীসকল নিধন কৰা হ’ল।
Verse 6
वाय्वाहाराम्बुभक्षाश्ष विंशति: संनिषूदिता: । एवं क्रमेण सर्वास्तानाश्रमान् दानवास्तदा
বায়ু আৰু জলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা বিশজন (ব্ৰহ্মচাৰী) নিধন কৰা হ’ল। এইদৰে সেই দানৱসকলে ক্ৰমে ক্ৰমে সকলো আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 7
निशायां परिबाधन्ते मत्ता भुजबलाश्रयात् । कालोपसृष्टा: कालेया घ्नन्तो द्विजगणान् बहून्
ৰাতি সিহঁতে বাহুবলৰ আশ্ৰয়ে মত্ত হৈ উপদ্ৰৱ কৰিছিল। কালৰ প্ৰভাৱত পৰি কালেয়সকলে বহু দ্বিজগণক বধ কৰি গৈছিল।
Verse 8
न चैनानन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम । एवं प्रवृत्तान् दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु
হে মনুজোত্তম! মানুহে সিহঁতক বুজি নাপালে। এইদৰে সেই দৈত্যসকলে তাপস-তপস্বীসকলৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলাই থাকিল।
Verse 9
प्रभाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिता: । महीतलस्था मुनय: शरीरैर्गतजीवितै:,प्रातः:काल आनेपर नियमित आहारसे दुर्बल मुनिगण अपने अस्थिमात्रावशिष्ट निष्प्राण शरीरोंसे पृथ्वीपर पड़े दिखायी देते थे
প্ৰভাতত নিয়ত আহাৰে কৃশ হোৱা মুনিসকলক প্ৰাণহীন দেহসহ ভূমিতলত পৰি থকা দেখা গৈছিল।
Verse 10
क्षीणमांसैरविरुधिरैविंमज्जान्त्रैविसंधिभि: । आकीर्णराबभौ भूमि: शड्खानामिव राशिभि:
লোমশে ক’লে—ৰাক্ষসসকলে ভক্ষণ কৰাত তেওঁলোকৰ মাংস ক্ষীণ হৈছিল আৰু ৰক্তো নিঃশেষ হৈছিল। তেওঁলোক মজ্জাহীন, অন্ত্ৰহীন আৰু সন্ধিসমূহ ছিন্নভিন্ন অৱস্থাত পৰি আছিল। চাৰিওফালে ছড়াই থকা শুভ্ৰ অস্থিৰ বাবে সেই ভূমি যেন শঙ্খৰ ৰাশিৰে আচ্ছাদিত বুলি বোধ হৈছিল।
Verse 11
कलशैविंप्रविद्धै श्व खुवैर्भग्नैस्तथैव च | विकीर्णरन्निहोत्रैश्व भूर्बभूव समावृता
উল্টাই পৰি থকা কলহ, ভঙা ঘট আৰু ছড়াই থকা অগ্নিহোত্ৰৰ সামগ্ৰীৰে সেই আশ্ৰমসমূহৰ ভূমি আচ্ছাদিত হৈছিল।
Verse 12
निःस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम् । जगदासीकत्निरुत्साहं कालेयभयपीडितम्
লোমশে ক’লে—স্বাধ্যায় আৰু ‘বষট্’কাৰ নোহোৱা হৈছিল; যজ্ঞোৎসৱৰ ক্ৰিয়াসমূহ নষ্ট হৈছিল। কালেয়সকলৰ ভয়ত পীড়িত জগত নিৰুৎসাহ হৈ পৰিছিল।
Verse 13
स्वाध्याय और वषट्त्कार बंद हो गये। यज्ञोत्सव आदि कार्य नष्ट हो गये। कालेयोंके भयसे पीड़ित हुए सम्पूर्ण जगतमें कहीं कोई उत्साह नहीं रह गया था ।।
স্বাধ্যায় আৰু ‘বষট্’কাৰ স্তব্ধ হৈছিল; যজ্ঞোৎসৱ আদি ক্ৰিয়া নষ্ট হৈছিল। কালেয়সকলৰ ভয়ত পীড়িত সমগ্ৰ জগতত ক’তো উৎসাহ নাছিল। সেয়ে, হে মনুজেশ্বৰ, দিনেদিনে ক্ষয় হোৱা মানুহবোৰ ভীত হৈ, কেৱল আত্মৰক্ষাৰ চিন্তাত, ভয়তে সকলো দিশলৈ পলাই গ’ল।
Verse 14
केचिद् गुहा: प्रविविशुर्निर्सिरांश्चापरे तथा । अपरे मरणोद्विग्ना भयात् प्राणान् समुत्सूजन्
কিছুমানে গুহাত সোমাই লুকাই পৰিল, আন কিছুমানে ঝৰ্ণা আৰু জলস্ৰোতৰ কাষত আশ্ৰয় ল’লে। আৰু কিছুমানে মৃত্যুভয়ত ইমানেই উদ্বিগ্ন হ’ল যে ভয়তে তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 15
केचिदत्र महेष्वासा: शूरा: परमहर्षिता: । मार्गमाणा: परं यत्नं दानवानां प्रचक्रिरे
ইয়াতো কিছুমান মহাধনুৰ্ধৰ শূৰবীৰ আছিল—পৰম হৰ্ষ আৰু উদ্দীপনাৰে পৰিপূৰ্ণ—যিসকলে দানৱসকলৰ অৱস্থান বিচাৰি বিচাৰি তেওঁলোকক দমন কৰিবলৈ কঠোৰ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 16
न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्र समुपाश्रितान् । श्रमं जग्मुश्न परममाजग्मु: क्षयमेव च
কিন্তু সমুদ্ৰত আশ্ৰয় লোৱা সেই দানৱসকলক তেওঁলোকে ধৰি পেলাব নোৱাৰিলে। তেওঁলোকে পৰম পৰিশ্ৰম কৰিলে; তথাপি শেষত কেৱল ক্ষয় আৰু ক্লান্তিয়েই লাভ হ’ল, আৰু অৱসন্ন হৈ নিজ নিজ গৃহলৈ উভতি গ’ল।
Verse 17
जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये | आज म्मु: परमामार्ति त्रिदशा मनुजेश्वर,मनुजेश्वर! यज्ञोत्सव आदि कार्योके नष्ट हो जानेपर जब जगत्का विनाश होने लगा, तब देवताओंको बड़ी पीड़ा हुई
হে মনুজেশ্বৰ! যেতিয়া জগত্ শমনৰ দিশে আৰু ক্ষয়ৰ ফালে ঢলি পৰিল আৰু যজ্ঞ-উৎসৱ আদি ক্ৰিয়া লুপ্ত হ’ল, তেতিয়া ত্ৰিদশ দেৱসকল পৰম আৰ্তিত পৰিল।
Verse 18
समेत्य समहेन्द्रा श्ष भयान्मन्त्र प्रचक्रिरे शरण्यं शरणं देव॑ नारायणमजं विभुम्
তেতিয়া ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা ভয়াকুল হৈ একেলগে মিলি মন্ত্ৰণা কৰিলে। শৰণদাতা দেৱ—অজ, বিভু নাৰায়ণ—তাঁকেই তেওঁলোকে পৰম শৰণ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 19
तेडभिगम्य नमस्कृत्य वैकुण्ठमपराजितम् । ततो देवा: समस्तास्ते तदोचुर्मधुसूदनम्
তেওঁলোকে বৈকুণ্ঠ—অপরাজিত প্ৰভু—ৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত সেই সকলো দেৱ একেলগে মধুসূদনক এইদৰে ক’লে।
Verse 20
इन्द्र आदि सब देवताओंने मिलकर भयसे मुक्त होनेके लिये मन्त्रणा की। फिर वे समस्त देवता सबको शरण देनेवाले
ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতাই ভয়মুক্তিৰ বাবে পৰস্পৰে মন্ত্ৰণা কৰিলে। তাৰ পাছত সকলোকে আশ্ৰয় দিয়া, শৰণাগতৱৎসল, অজন্মা, সৰ্বব্যাপী, অপৰাজিত বৈকুণ্ঠনাথ ভগৱান নাৰায়ণৰ শৰণলৈ গ’ল। মধুসূদনক প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে ক’লে— “প্ৰভো! আপুনিয়েই আমাৰ স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু জগতৰ সংহাৰকৰ্তা। এই সমগ্ৰ বিশ্ব—চৰ আৰু অচৰ—আপোনাৰ দ্বাৰাই সৃষ্ট।”
Verse 21
'प्रभो! आप ही हमारे स्रष्टा और पालक हैं। आप ही सम्पूर्ण जगत्का संहार करनेवाले हैं। इस स्थावर और जंगम सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि आपने ही की है ।।
“প্ৰভো! আপুনিয়েই আমাৰ স্ৰষ্টা আৰু পালনকৰ্তা; আপুনিয়েই সমগ্ৰ জগতৰ সংহাৰকৰ্তা। স্থাৱৰ আৰু জঙ্গম—এই সমগ্ৰ বিশ্ব আপোনাৰ দ্বাৰাই সৃষ্ট। হে পদ্মনয়ন! পুৰ্বকালত যেতিয়া পৃথিৱী সাগৰৰ জলত লুপ্ত হৈছিল, তেতিয়া আপুনি বৰাহৰূপ ধৰি জগতৰ হিতাৰ্থে জলৰ পৰা সেই পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰিছিল।”
Verse 22
आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपु: पुरा । नारसिंहं वपु: कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम,“पुरुषोत्तम! प्राचीनकालमें आपने ही नृसिंह-शरीर धारण करके महापराक्रमी आदिदैत्य हिरण्यकशिपुका वध किया था
“হে পুৰুষোত্তম! পুৰ্বকালত আপুনি নৰসিংহ-দেহ ধৰি মহাবীৰ্য আদিদৈত্য হিৰণ্যকশিপুক বধ কৰিছিল।”
Verse 23
अवध्य: सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुर: । वामन वपुराश्रित्य त्रैलोक्याद् भ्रंशितस्त्वया,“सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अवध्य महादैत्य बलिको भी आपने ही वामनरूप धारण करके त्रिलोकीके राज्यसे वंचित किया
“সকলো ভূতৰ বাবে অবধ্য বুলি গণ্য মহাসুৰ বলিকো আপুনি বামনৰূপ ধৰি ত্ৰিলোকৰ ৰাজত্বৰ পৰা বিচ্যুত কৰিছিল।”
Verse 24
असुरश्न महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुत: । यज्ञक्षोभकर: क्रूरस्त्वयैव विनिपातित:,'यज्ञोंका नाश करनेवाले क्रूरकर्मा महाधनुर्धर जम्भ नामसे विख्यात असुरको भी आपने ही मार गिराया था
“যজ্ঞ বিঘ্নকাৰী, ক্ৰূৰ স্বভাৱৰ, মহাধনুৰ্ধৰ ‘জম্ভ’ নামে প্ৰসিদ্ধ সেই অসুৰকো আপুনিয়েই নিপাত কৰিছিল।”
Verse 25
एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन,'ऐसे-ऐसे आपके अनेक कर्म हैं, जिनकी कोई संख्या नहीं है। मधुसूदन! हम भयभीत देवताओंके एकमात्र आश्रय आप ही हैं
এনেধৰণৰ আপোনাৰ অসংখ্য কৰ্ম আছে, যাৰ কোনো গণনা নাই। মধুসূদন! ভীতসন্ত্ৰস্ত আমাৰ দেৱসকলৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় আপুনিেই।
Verse 26
तस्मात् त्वां देवदेवेश लोकार्थ ज्ञापयामहे । रक्ष लोकांश्व देवांश्ष शक्रं च महतो भयात्
সেইহেতু, হে দেৱদেৱেশ্বৰ, লোকহিতৰ বাবে আমি আপোনাক নিবেদন কৰোঁ—জগতৰ সকলো প্ৰাণী, দেৱসকল আৰু ইন্দ্ৰকো এই মহাভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰক।
Verse 101
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें वृत्रवधोपाख्यानविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত, বৃত্ৰবধোপাখ্যান-বিষয়ক একশ একতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 102
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां विष्णुस्तवे दयधिकशततमो<्थध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত, বিষ্ণুস্তৱ-বিষয়ক একশ দ্বিতীয় (দ্ব্যধিকশততম) অধ্যায় সমাপ্ত।
Frequently Asked Questions
The tension lies between personal recognition-seeking (Vindhya’s demand for equal honor) and adherence to an impersonal, world-sustaining order (the Sun’s fixed path), illustrating how grievance can become destabilizing when elevated above systemic duty.
Stability is preserved when authority is exercised through disciplined restraint and truthful commitments: Agastya’s tapas-backed speech secures compliance without escalation, prioritizing collective order over reactive pride.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-significance is implicit—understanding the episode frames dharma as alignment with cosmic regularity and highlights the narrative function of sages as custodians of order through vow-binding speech.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.