Adhyaya 100
Kāleya-Āśrama-Vināśaḥ — The Kāleyas’ nocturnal raids and the devas’ supplication to Nārāyaṇa
Upa-parva: Kāleya-Dānava Upākhyāna (Account of the Kāleyas and the gods’ appeal to Nārāyaṇa)
Lomāśa reports that the Kāleya dānavas, taking refuge in the ocean (Varuṇa’s watery treasury) by day, emerge at night to attack hermitages and consume sages. Specific losses are enumerated: at Vasiṣṭha’s āśrama, eighty-eight plus nine ascetics are killed; at Cyavana’s, one hundred fruit-and-root subsisting munis are harmed; at Bharadvāja’s, twenty disciplined brahmacārins—some sustained by air or water—are struck down. The attackers move systematically across āśramas at night, and people do not understand the pattern or the perpetrators’ oceanic refuge. At dawn, the bodies of austerity-worn munis are seen on the ground; the terrain is described as strewn with remains and with broken ritual implements (pots, ladles) and scattered agnihotra materials. The world is characterized as losing svādhyāya and vaṣaṭ utterances; yajña and festive rites collapse; fear spreads, leading to flight into caves and ravines, and even to death from panic. Armed heroes attempt to find the dānavas but fail because the beings are hidden in the sea, exhausting themselves. With ritual life suppressed, the devas themselves become distressed; Indra and the gods assemble, place Nārāyaṇa (Vaikuṇṭha, the unconquered) at the forefront, and petition him by recalling earlier salvific interventions (Varāha lifting the earth, Narasiṃha against Hiraṇyakaśipu, Vāmana against Bali, and the defeat of Jambha). They conclude that Nārāyaṇa is their refuge and request protection of the worlds, the gods, and Indra from the great fear.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर से कहते हैं—एक दिव्य, अद्भुत और अतिमानुष कथा सुनो: जब देवता वृत्रासुर और कालकेय दानवों के आतंक से त्रस्त हो उठे, तब विजय का उपाय एक असंभव-सा दिखने लगा। → कृतयुग के परमदारुण कालकेय दानव वृत्र के आश्रय में अनेक अस्त्र-शस्त्रों से सज्ज होकर इन्द्र-प्रमुख देवताओं को चारों ओर से घेर लेते हैं। देवगण भय, अपमान और पराजय की छाया में ब्रह्मा के पास जाते हैं; ब्रह्मा उनके मन की बात जानकर भी संकेत देते हैं कि समाधान साधारण नहीं—एक महर्षि के त्याग से ही देवबल पुनः खड़ा होगा। → ब्रह्मा के निर्देश पर देवता नारायण को अग्र में रखकर सरस्वती के पार दधीचि के आश्रम पहुँचते हैं—जहाँ वन, लताएँ, सरोवर, मदधारा बहाते गजराज-गजिनियाँ और क्रीड़ारत प्रकृति एक शांत, पवित्र विरोधाभास रचती है। वहीं देवता दधीचि से ‘अस्थिदान’ का याचना-रूप कठोर सत्य रखते हैं—विजय के लिए ऋषि की देह ही वज्र का आधार बने। → देवता आगे त्वष्टा प्रजापति के पास जाकर अपना प्रयोजन बताते हैं; कथा ‘वज्र-निर्माण’ की दिशा में स्थिर हो जाती है—दैवी योजना, ऋषि-त्याग और शिल्प-निर्माण एक ही धारा में जुड़ते हैं। अध्याय का स्वर यह स्थापित करता है कि देवताओं की रक्षा केवल शस्त्र से नहीं, तप और दान के परम त्याग से संभव होती है। → वज्र का निर्माण किस प्रकार होगा, और दधीचि का त्याग देवताओं को वृत्र के विरुद्ध निर्णायक सामर्थ्य कैसे देगा—यह आगे की कथा के लिए उत्कंठा छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ७४ श्लोक हैं) अऑरड..2 #९23. | हि २ 7 शततमो< ध्याय: वृत्रासुरसे त्रस््त देवताओंको महर्षि दधीचका अस्थिदान एवं वज्रका निर्माण युधिछिर उवाच भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमत: । कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजोत्तम
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মই পুনৰ সেই ধীমন্ত মহৰ্ষি অগস্ত্যৰ কৰ্মসমূহৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 2
लोगमश उवाच शृणु राजन् कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम् । अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितौजस:
লোমশে ক’লে—হে ৰাজন, শুনা; এই কাহিনী দিব্য, অদ্ভুত আৰু মানৱ-মাপৰ অতীত। মহাৰাজ, ই অমিততেজস্বী মহর্ষি অগস্ত্যৰ প্ৰভাৱৰ কথা; তেওঁৰ মহিমা অপৰিমেয়। মই তেওঁৰ মহত্ত্ব বৰ্ণনা কৰোঁ—শুনা।
Verse 3
आसन कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदा: । कालकेया इति ख्याता गणा: परमदारुणा:
কৃতযুগত ভয়ংকৰ দানৱৰ দল আছিল, যিসকল যুদ্ধৰ গৰ্বত মদোন্মত্ত হৈ থাকিছিল। তেওঁলোক ‘কালকেয়’ নামে খ্যাত আছিল—স্বভাৱত অতিশয় নিষ্ঠুৰ।
Verse 4
ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यता: । समन्तात् पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान् सुरान्
তেওঁলোকে বৃত্রক আশ্ৰয় কৰি, তেওঁৰ নেতৃত্বত নানাবিধ অস্ত্ৰে সজ্জিত হৈ, চাৰিওফালৰ পৰা মহেন্দ্ৰ-প্ৰমুখ দেৱতাসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 5
ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वस्त्रिदशा: पुरा । पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे,तब समस्त देवता वृत्रासुरके वधके प्रयत्नमें लग गये। वे देवराज इन्द्रको आगे करके ब्रह्माजीके पास गये
তেতিয়া পুৰাতন কালত ত্ৰিদশ দেৱসকলে বৃত্রবধৰ বাবে প্ৰচেষ্টা কৰিলে। পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰক আগত ৰাখি তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 6
कृताञ्जलीस्तु तान् सर्वान् परमेष्ठीत्युवाच ह । विदितं मे सुरा: सर्व यद् वः कार्य चिकीर्षितम्
সেখানে উপস্থিত হৈ সকলো দেৱতা কৰযোৰে থিয় হ’ল। তেতিয়া পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই ক’লে—“হে দেৱসকল, তোমালোকে যি কাৰ্য সাধন কৰিব বিচাৰিছা, সেয়া সকলো মোৰ বিদিত।”
Verse 7
तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ । दधीच इति विख्यातो महानृषिरुदारधी:
লোমশ ক’লে—যি উপায়ে তোমালোকে বৃত্ৰক বধ কৰিব পাৰিবা, সেই উপায় মই কওঁ। দধীচ নামে খ্যাত, উদাৰচিত্ত মহান ঋষি এজন আছে। তোমালোকে সকলোৱে একেলগে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ একমত হৈ এটা বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা। তেওঁ ধৰ্মাত্মা; অন্তৰে প্ৰসন্ন হৈ তোমালোকৰ ইচ্ছামতে দান দিব।
Verse 8
त॑ गत्वा सहिता: सर्वे वरं वै सम्प्रयाचत । स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना
তোমালোকে সকলোৱে একেলগে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ এটা বৰ আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰা। সেই ধৰ্মাত্মা ঋষি অন্তৰে অতি প্ৰসন্ন হৈ তোমালোকক সেয়া দিব।
Verse 9
स वाच्य: सहितै: सर्वैर्भवद्धिर्जयकाड्क्षिभि: । स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस्य हिताय वै
তেওঁ বৰ দিবলৈ সন্মত হ’লে, জয়কামনা কৰা তোমালোকে সকলোৱে একেলগে তেওঁক ক’ব—“মহাত্মন্! ত্ৰিলোকৰ হিতৰ বাবে আপোনাৰ দেহৰ অস্থি আমাক দান কৰক।”
Verse 10
स शरीर समुत्सज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति । तस्यास्थिभिर्महाघोरं वजन संस्क्रियतां दृढम्
তোমালোকৰ অনুৰোধত তেওঁ দেহ ত্যাগ কৰি নিজৰ অস্থি দান কৰিব। সেই অস্থিৰে তোমালোকে দৃঢ় আৰু অতি ভয়ংকৰ বজ্ৰ নিৰ্মাণ কৰা।
Verse 11
महच्छत्रुहणं घोरं षडश्र॑ भीमनि:स्वनम् । तेन वज्नेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतु:
সেই বজ্ৰ হ’ব মহান, ঘোৰ আৰু মহাশত্ৰুনাশক; তাৰ আকৃতি হ’ব ষড়শ্ৰ আৰু তাৰ ধ্বনি হ’ব ভয়ংকৰ গর্জনময়। সেই বজ্ৰেৰে শতিক্ৰতু—দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ—নিশ্চয় বৃত্ৰক বধ কৰিব।
Verse 12
एतद् व: सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम् । एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्प पितामहम्
লোমশে ক’লে—“মই তোমালোকক সকলো কথা কৈ দিলোঁ; সেয়ে এতিয়া বিলম্ব নকৰিবা।” এই কথা শুনি দেবতাসকলে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি লৈ, আগত ভগৱান নাৰায়ণক স্থাপন কৰি, দধীচিৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। সেই আশ্ৰম সৰস্বতীৰ সিপাৰ তীৰত আছিল আৰু নানাবিধ গছ-লতাৰে আৱৃত আছিল।
Verse 13
नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्वाश्रमं ययु: । सरस्वत्या: परे पारे नानाद्रुमलतावृतम्
ভগৱান নাৰায়ণক আগত ৰাখি দেবতাসকলে দধীচিৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। সেই আশ্ৰম সৰস্বতীৰ সিপাৰ তীৰত আছিল আৰু নানাবিধ গছ-লতাৰে আৱৃত আছিল।
Verse 14
षट्पदोदगीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव । पुंस्कोकिलरवोन्मिश्र॑ं जीव॑ं जीवकनादितम्
ভ্ৰমৰবোৰৰ গীত-গুঞ্জনৰ ধ্বনিত সেই স্থান এনেকৈ মুখৰিত হৈছিল যেন সামগায়কে সামগান গাই আছে। পুৰুষ কোকিলৰ কলৰৱৰ সৈতে মিশি, জীৱক পাখিৰ ডাকেও নাদিত—আন আন প্ৰাণীৰ শব্দেৰে ভৰপূৰ—সেই আশ্ৰম যেন সজীৱ হৈ উঠিছিল।
Verse 15
महिषैश्न वराहैश्न सृमरैश्वमरैरपि । तत्र तत्रानुचरितं शार्टूलभयवर्जिति:,भैंसे, सूअर, बालमृग और चवँरी गायें बाघ-सिंहोंके भयसे रहित हो उस आश्रमके आस-पास विचर रही थीं
সেই আশ্ৰম-প্ৰদেশত মহিষ, বৰাহ, ভীতস্বভাৱৰ হৰিণ আৰু চমৰী গৰুসকলেও—ব্যাঘ্ৰভয় নথকাকৈ—ইফালে-সিফালে নিৰ্ভয়ে বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 16
करेणुभिवररिणैश्व प्रभिन्नकरटामुखै: । सरो<वगाढै: क्रीडद्धि:ः समन््तादनुनादितम्
তাত হাতী আৰু হাতিণীসকল—বলৱান আৰু মদোন্মত্ত, কপোলৰ পৰা মদধাৰা বৈ থকা—সৰোবৰত নামি পানীত ক্ৰীড়া কৰিছিল। তেওঁলোকৰ খেলাত চাৰিওফালে গর্জন-সদৃশ নাদ উঠিল আৰু সমগ্ৰ আশ্ৰম-প্ৰদেশ প্ৰতিধ্বনিয়ে ভৰি পৰিল।
Verse 17
सिंहव्याप्रैर्महानादान्नदद्धिरनुनादितम् । अपरैश्नापि संलीनैर्गुहाकन्दरशायिभि:
লোমশ ক’লে—সিংহ আৰু ব্যাঘ্ৰৰ মহাগর্জনত সেই স্থান বাৰে বাৰে অনুৰণিত হৈছিল; আৰু গুহা-কন্দৰাত লুকাই শুই থকা আন পশুবোৰৰ নাদেও সেয়া অনুনাদিত হৈছিল।
Verse 18
पर्वतोंकी गुफाओं तथा कन्दराओंमें लेटे, झाड़ियोंमें छिपे और वनमें विचरते हुए जोर- जोरसे दहाड़नेवाले सिंहों और व्याप्रोंकी गर्जनासे वह स्थान गूँज रहा था ।।
লোমশ ক’লে—সেই বনাঞ্চলত পৰ্বতৰ গুহা আৰু কন্দৰাত শুই থকা, ঝোপঝাড়ত লুকাই থকা আৰু অৰণ্যত বিচৰণ কৰা সিংহ-ব্যাঘ্ৰৰ ঘোৰ গর্জনত সমগ্ৰ স্থান অনুৰণিত হৈছিল। তেনে নানা অৱকাশৰ মাজতে মহর্ষি দধীচৰ অতি মনোৰম আশ্ৰম শোভিত আছিল—বিভিন্ন ঠাইত অধিক দীপ্ত, যেন ত্ৰিবিষ্টপসম স্বৰ্গ। আৰু দেৱতাসকল তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 19
तत्रापश्यन् दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम् | जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम्
তাত তেওঁলোকে মহর্ষি দধীচক দেখিলে—সূৰ্যসম দ্যুতিৰে দীপ্ত; নিজৰ দেহৰ দিৱ্য কান্তিৰে তেওঁ লক্ষ্মীসহ পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ দৰে জাজ্বল্যমান প্ৰতীয়মান হৈছিল।
Verse 20
तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च | अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेछ्टिना,राजन! उस समय सब देवताओंने महर्षिके चरणोंमें अभिवादन एवं प्रणाम करके ब्रह्माजीने जैसे कहा था, उसी प्रकार उनसे वर माँगा
হে ৰাজন! তেতিয়া দেৱতাসকলে মহর্ষিৰ পদযুগলত অভিবাদন কৰি প্ৰণাম কৰিলে; আৰু পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই যিদৰে কৈছিল, সেইদৰে সকলোৱে তেওঁৰ পৰা বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 21
ततो दधीच: परमप्रतीत: सुरोत्तमांस्तानिदम भ्युवाच । करोमि यद् वो हितमद्य देवा: स्वं चापि देहं स्वयमुत्सूजामि
তেতিয়া মহর্ষি দধীচ পৰম প্ৰীত হৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাসকলক ক’লে—“হে দেৱগণ! আজি মই তোমালোকৰ হিতৰ বাবে যি উচিত সেয়াই কৰিম। আৰু এই মোৰ দেহো মই স্বয়ং ত্যাগ কৰিম।”
Verse 22
स एवमुकक्त्वा द्विपदां वरिष्ठ: प्राणान् वशी स्वान् सहसोत्ससर्ज | ततः सुरास्ते जगृहुः परासो- रस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम्
এইদৰে কৈ দ্বিপদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, ইন্দ্ৰিয়-সংযমী মহৰ্ষি দধীচিয়ে সহসাই নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ অনুসাৰে দেৱতাসকলে তেওঁৰ নিৰ্জীৱ দেহৰ পৰা অস্থিসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 23
प्रह्ृष्टरूपा कश्ष॒ जयाय देवा- स्त्वष्टारमागम्य तमर्थमूचु: । त्वष्टा तु तेषां वचन निशम्य प्रह्ृष्टरूप: प्रयत: प्रयत्नात्
লোমশে ক’লে—দেৱতাসকলে আনন্দোজ্জ্বল মুখে বিজয়ৰ আশাৰে ত্বষ্টাৰ ওচৰলৈ গৈ নিজৰ উদ্দেশ্য ক’লে। তেওঁলোকৰ কথা শুনি ত্বষ্টাও প্ৰসন্ন হৈ নিয়ম-সংযমেৰে, যত্নসহকাৰে সেই কামত লাগিল।
Verse 24
चकार वजं भृशमुग्ररूप॑ं कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्ट: । अनेन वज्प्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम्
লোমশে ক’লে—তেওঁ অতি উগ্ৰ ৰূপৰ বজ্ৰ নিৰ্মাণ কৰিলে; সেয়া সাজি আনন্দেৰে শক্রক ক’লে—‘হে দেৱ! এই শ্ৰেষ্ঠ বজ্ৰেৰে আজি দেৱতাসকলৰ ভয়ংকৰ শত্রুক ভস্ম কৰি দিয়া।’
Verse 25
इसके बाद वे हर्षोल्लाससे भरकर विजयकी आशा लिये त्वष्टा प्रजापतिके पास आये और उनसे अपना प्रयोजन बताया। देवताओंकी बात सुनकर त्वष्टा प्रजापति बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने एकाग्रचित्त हो प्रयत्नपूर्वक अत्यन्त भयंकर वज्रका निर्माण किया। तत्पश्चात् वे हर्षमें भरकर इन्द्रसे बोले--'देव! इस उत्तम वज़से आप आज ही भयंकर देवद्रोही वृत्रासुरको भस्म कर डालिये ।। ततो हतारि: सगण: सुखं वै प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठ: । त्वष्टा तथोक्तस्तु पुरंदरस्तद् वज् प्रद्ृष्ट: प्रयतो हागृह्नात्
তাৰ পাছত শত্রু নিহত হ’লে, দেৱগণসহ স্বৰ্গত বাস কৰি সুখেৰে সমগ্ৰ ত্ৰিদিবৰ শাসন আৰু পালন কৰা, হে দেৱলোকবাসী! ত্বষ্টাৰ এই কথা শুনি পুরন্দর ইন্দ্ৰে সেই বজ্ৰ দেখি প্ৰসন্ন হৈ, শুদ্ধচিত্তে শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁৰ হাতৰ পৰা বজ্ৰ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 99
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती ्थयात्राके प्रसंगमें परशुरामके तेजकी हानिविषयक +िन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত লোকশা-তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত পৰশুৰামৰ তেজহানি-বিষয়ক নিৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 100
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां वजनिर्माणक थने शततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশৰ তীৰ্থযাত্ৰা-প্ৰসঙ্গত, বজ্ৰ-নিৰ্মাণ-সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ স্থানত, শততম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is collective: how society preserves dharma when its caretakers (munis and āśramas) are targeted and ordinary protective measures fail to identify or reach the threat concealed in an inaccessible refuge.
The chapter frames ritual-learning communities as foundational to social order; when they are harmed, the decline affects all realms. It also models śaraṇāgati: disciplined petition to a higher protective principle when human capacity is exhausted.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-function is illustrative—demonstrating the consequences of disrupting yajña and svādhyāya and the narrative logic of seeking Nārāyaṇa as ultimate refuge.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.