Shloka 10
आसमज्नमन्निं तु निदाघकाले गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य । यथा विवृद्ध॑ वायुवशेन शोचेत् क्षेमं मुमुक्षु:ः शिशिरव्यपाये,संजय! जैसे कोई मनुष्य शिशिर-ऋतु बीतनेपर ग्रीष्म-ऋतुकी दोपहरीमें बहुत घास- फ़ूससे भरे हुए गहन वनमें आग लगा दे और जब हवा चलनेसे वह आग सब ओर फैलकर अपने निकट आ जाय, तब उसकी ज्वालासे अपने-आपको बचानेके लिये वह कुशल- क्षेमकी इच्छा रखकर बार-बार शोक करने लगे, उसी प्रकार आज राजा धुृतराष्ट्र सारा ऐश्वर्य अपने अधिकारमें करके खोटी बुद्धिवाले, उद्दण्ड, भाग्यहीन, मूर्ख और किसी अच्छे मन्त्रीकी सलाहके अनुसार न चलनेवाले अपने पुत्र दुर्योधनका पक्ष लेकर अब किसलिये (दीनकी भाँति) विलाप करते हैं?
saṁjaya uvāca |
āsamajnam agniṁ tu nidāghakāle gambhīrakakṣe gahane visṛjya |
yathā vivṛddho vāyuvaśena śocet kṣemaṁ mumukṣuḥ śiśiravyapāye ||
সঞ্জয়ে ক’লে—যেনেকৈ কোনো মানুহে গ্ৰীষ্মৰ তপ্ত দুপৰীয়া ঘন, গভীৰ ঝোপঝাড় আৰু ঘাঁহ-ফুচেৰে ভৰা অৰণ্যত আগুন জ্বলাই দিয়ে, আৰু পাছত বতাহৰ বেগে সেই আগুন বাঢ়ি চাৰিওফালে বিয়পি তাৰ ওচৰলৈ আহি পৰে; তেতিয়া শীত ঋতু পাৰ হৈ যোৱাৰ পাছত নিজৰ সুৰক্ষা বিচাৰি সি বাৰে বাৰে বিলাপ কৰে—তেনেকৈ ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰ, সকলো ঐশ্বৰ্য নিজৰ অধীনত ৰাখিও, কুমন্ত্ৰিত, উদ্ধত, দুর্ভাগ্যগ্ৰস্ত, মূৰ্খ আৰু কোনো সৎ মন্ত্রীৰ উপদেশ নমানা পুত্ৰ দুৰ্যোধনৰ পক্ষ লৈ এতিয়া দীনৰ দৰে কিয় বিলাপ কৰিছে? এতিয়া তেওঁ কোন ‘ক্ষেম’ আশা কৰে?
संजय उवाच
Educational Q&A
One who knowingly unleashes a destructive course—ignoring wise counsel—cannot later claim innocence when consequences close in. The verse condemns Dhṛtarāṣṭra’s attachment-driven partiality and portrays his lament as self-caused, like a man endangered by the very fire he set.
Sanjaya uses a vivid simile of a wind-driven forest fire to describe Dhṛtarāṣṭra’s present distress. Having supported Duryodhana despite good advice, the king now fears the approaching calamity of conflict and mourns, seeking safety after empowering the very forces that threaten him.