Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

भीष्मस्य सेनापत्यप्रतिज्ञा तथा रथसंख्यावर्णनम् | Bhishma Accepts Command and Enumerates Kaurava Strength

'सत्यप्रतिज्ञ और महान्‌ शक्तिशाली भीष्मजीने कौरवसैनिकोंके बीचमें उनका हर्ष बढ़ाते हुए जो यह कहा था कि मैं सूंजय वीरोंकी सेनाका तथा शाल्वदेशके सैनिकोंका भी संहार कर डालूँगा। इन सबके मारनेका भार मेरे ही ऊपर है। दुर्योधन! मैं ट्रोणाचार्यके बिना भी सम्पूर्ण जगत्‌का संहार कर सकता हूँ; अतः तुम्हें पाण्डवोंसे कोई भय नहीं है। भीष्मके इस वचनसे ही तूने अपने मनमें यह धारणा बना ली है कि राज्य मुझे ही प्राप्त होगा और पाण्डव भारी विपत्तिमें पड़ जायँगे ।। स दर्पपूर्णो न समीक्षसे त्व- मनर्थमात्मन्यपि वर्तमानम्‌ | तस्मादहं ते प्रथमं समूहे हन्ता समक्ष कुरुवृद्धमेव,“इसीलिये तू घमंडमें भरकर अपने ऊपर आये हुए वर्तमान संकटको नहीं देख पाता है, अतः मैं सबसे पहले तेरे सेनासमूहमें प्रवेश करके कुरुकुलके वृद्ध पुरुष भीष्मका ही तेरी आँखोंके सामने वध करूँगा

sañjaya uvāca |

satya-pratijñaḥ mahān śaktiśālī ca bhīṣmaḥ kaurava-sainikānāṃ madhye teṣāṃ harṣaṃ vardhayan yad idaṃ provāca— “ahaṃ śūñjayānāṃ vīrāṇāṃ senāṃ śālva-deśa-sainikāṃś ca saṃharāmi; eteṣāṃ sarveṣāṃ vadha-bhāro mamaivopari. duryodhana! droṇācāryaṃ vināpi ahaṃ samagraṃ jagat saṃhartum śaknomi; ataḥ pāṇḍavebhyo na te bhayam.” bhīṣmasya etad-vacanād eva tvaṃ manasi dhāraṇāṃ kṛtavān— “rājyaṃ mamaiva prāpsyate, pāṇḍavāś ca mahā-vipadi patiṣyanti.” ||

sa darpa-pūrṇo na samīkṣase tvam anartham ātmany api vartamānam |

tasmād ahaṃ te prathamaṃ samūhe hantā samakṣaṃ kuru-vṛddham eva ||

সত্যপ্ৰতিজ্ঞ আৰু মহাশক্তিধৰ ভীষ্মে কৌৰৱসেনাৰ মাজত তেওঁলোকৰ হর্ষ বঢ়াই কৈছিল—“মই সৃঞ্জয়সকলৰ সেনা আৰু শাল্বদেশীয় যোদ্ধাসকলকো সংহাৰ কৰিম; তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰাৰ ভাৰ মোৰেই ওপৰত। দুঃশাসন/দুৰ্যোধন! দ্ৰোণ নাথাকিলেও মই সমগ্ৰ জগত ধ্বংস কৰিব পাৰোঁ; সেয়ে পাণ্ডৱসকলৰ পৰা তোৰ কোনো ভয় নাই।” ভীষ্মৰ এই বাক্যৰ পৰা তই মনতে স্থিৰ কৰিলি যে ৰাজ্য নিশ্চয় তোৰেই হ’ব আৰু পাণ্ডৱসকল মহা বিপদত পৰিব। এই দৰ্পত তই নিজৰ ওপৰত বৰ্তমান থকা অনর্থ দেখা নাপাস; সেয়ে মই সৰ্বপ্ৰথমে তোৰ সেনাসমূহত প্ৰৱেশ কৰি, তোৰ চকুৰ সন্মুখতে, কুৰুবংশৰ বৃদ্ধ ভীষ্মকেই বধ কৰিম।

सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
दर्पपूर्णःfilled with pride
दर्पपूर्णः:
Karta
TypeAdjective
Rootदर्प-पूर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
समीक्षसेyou perceive/consider
समीक्षसे:
TypeVerb
Rootसम्-ईक्ष्
FormPresent, Second, Singular, Atmanepada
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
अनर्थम्misfortune/evil
अनर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootअनर्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मनिin yourself
आत्मनि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Locative, Singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
वर्तमानम्present/occurring
वर्तमानम्:
Karma
TypeAdjective
Rootवर्तमान
FormMasculine, Accusative, Singular, Present participle (śatṛ) from √वृत्/√वर्त्
तस्मात्therefore
तस्मात्:
TypeIndeclinable
Rootतस्मात् (तद्)
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular
तेof you/your
ते:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
प्रथमम्first
प्रथमम्:
TypeIndeclinable
Rootप्रथम
समूहेin the host/army-group
समूहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमूह
FormMasculine, Locative, Singular
हन्ताslayer
हन्ता:
Karta
TypeNoun
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular, Agent noun (tṛc) from √हन्
समक्षम्before (your eyes)
समक्षम्:
TypeIndeclinable
Rootसमक्ष
कुरुवृद्धम्the elder of the Kurus
कुरुवृद्धम्:
Karma
TypeNoun
Rootकुरु-वृद्ध
FormMasculine, Accusative, Singular
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव

संजय उवाच

संजय (Sanjaya)
भीष्म (Bhishma)
दुर्योधन (Duryodhana)
द्रोणाचार्य (Dronacharya)
पाण्डव (Pandavas)
कौरव (Kauravas)
शूञ्जय (Shunjas)
शाल्वदेश (Shalva country)
कुरुवृद्ध (Kuru elder—Bhishma)

Educational Q&A

Pride born of flattering assurances blinds a leader to present danger. The verse warns that overconfidence—especially when fed by powerful allies’ boasts—can eclipse prudent judgment and invite ruin.

Sanjaya reports that Bhishma publicly reassured Duryodhana of victory, claiming he could destroy key enemy forces even without Drona. Duryodhana, emboldened, ignores looming peril; the speaker then vows to enter the Kaurava formation and kill Bhishma, the Kuru elder, in Duryodhana’s sight.