Adhyaya 4
Svargārohaṇa-parva, Adhyāya 4 — Yudhiṣṭhira’s Vision of the Celestial Assembly (Recognition and Explanation)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Ascent Episode) — Recognition of the Transfigured Kin
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira proceeds, honored by devas with ṛṣis and Maruts, to the place where eminent Kurus are present (1). He beholds Govinda (Kṛṣṇa) in a brāhma-like form, recognizable by resemblance to the known deity (2), radiant and attended by personified divine weapons such as the cakra; Arjuna (Phalguna) is depicted as reverentially attending him (3). In other regions Yudhiṣṭhira sees Karṇa, foremost among weapon-bearers, associated with the twelve Ādityas (4); Bhīmasena encircled by the Marut hosts (5); and Nakula and Sahadeva shining in the station of the Aśvins (6). He also sees Draupadī adorned with lotus-garlands, standing in a solar brilliance (7). When Yudhiṣṭhira wishes to question her, Indra explains that she is Śrī in Draupadī-form, who entered human life for his sake, described as non-womb-born and auspicious (8–9), and further notes her creation by Śūlapāṇi (10). Indra identifies Draupadī’s five sons as gandharvas of fire-like splendor (11), points out Dhṛtarāṣṭra as a gandharva-king and an elder kin (12), and clarifies Karṇa as Yudhiṣṭhira’s elder brother, the Sun’s son (13). He then gestures to further assemblies: Vṛṣṇi–Andhaka heroes (including Sātyaki) among divine groups (14), Abhimanyu with Soma (15), Pāṇḍu with Kuntī and Mādrī arriving by vimāna (16), Bhīṣma with the Vasus and Droṇa near Bṛhaspati (17), and other kings and warriors moving with gandharvas, yakṣas, and puṇyajanas; some attain guhyaka destinies through meritorious speech, thought, and action (18–19).
Chapter Arc: देव, ऋषि और मरुद्गणों के मुख से अपनी स्तुति सुनते हुए युधिष्ठिर दिव्य लोक में आगे बढ़ते हैं—जहाँ पृथ्वी के सारे शोक का उत्तर स्वर्ग के दृश्य देने वाले हैं। → स्वर्ग के तेज से दीप्त, दिव्यास्त्रों से युक्त और देवोपम रूपों में अपने प्रियजनों को क्रमशः देखते हुए भी युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न उठता है—क्या यह वही सत्य है जिसे उन्होंने पृथ्वी पर दुःख, अपमान और युद्ध के बीच जिया था? → युधिष्ठिर दिव्य रूपों में अपने बंधुओं और सहचरों का साक्षात् दर्शन करते हैं—भीम, द्रौपदी, सात्यकि आदि वृष्णि-अन्धक वीर, चन्द्र-सम द्युति वाले अभिमन्यु, और अंततः अग्नितुल्य तेज से प्रकाशित बड़े भाई कर्ण का भी—जिससे उनके मन में बंधुत्व, न्याय और नियति का चरम बोध एक साथ उमड़ पड़ता है। → स्वर्ग में पुण्यकर्मों के फलस्वरूप प्राप्त विविध गतियों (देव-गति, गन्धर्व-यक्ष-पुण्यजन संगति, गुह्यक-गति आदि) का संकेत मिलता है; युधिष्ठिर को यह प्रत्यक्ष होने लगता है कि पृथ्वी पर जिन संबंधों को कलंक, भ्रम या शाप ने ढका था, वे यहाँ अपने सत्य रूप में प्रकाशित हैं। → युधिष्ठिर के सामने स्वर्गीय व्यवस्था का यह उजला चित्र उनके शेष संशयों को पूरी तरह शांत करेगा या किसी नए नैतिक प्रश्न को जन्म देगा—यह आगे के प्रसंग पर टिकता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल चतुथों5 ध्याय: युधिष्ठटिरका दिव्यलोकमें श्रीकृष्ण, अर्जुन आदिका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्छिरो राजा देवै: सर्षिमरुद्गणै: । स्तूयमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुड्रवा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পিছত ৰজা যুধিষ্ঠিৰ দেৱতা, ঋষি আৰু মৰুদ্গণৰ দ্বাৰা স্তুত হ’বলৈ হ’বলৈ সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত কুৰুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠসকল আছিল।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर देवताओं, ऋषियों और मरुद्गणोंके मुँहसे अपनी प्रशंसा सुनते हुए राजा युधिष्ठिर क्रमश: उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ वे कुरुश्रेष्ठ भीमसेन और अर्जुन आदि विराजमान थे ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! তাৰ পিছত দেৱতা, ঋষি আৰু মৰুদ্গণৰ মুখেৰে নিজৰ স্তুতি শুনি শুনি ৰজা যুধিষ্ঠিৰ ক্ৰমে সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত কুৰুশ্ৰেষ্ঠ ভীমসেন, অৰ্জুন আদি বৈভৱে আসীন আছিল। তাত তেওঁ গোবিন্দক ব্ৰাহ্ম-ৰূপে বিভূষিত দেখিলে; আৰু আগতে দেখা সাদৃশ্যৰ দ্বাৰাই তেওঁক চিনিলে।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्वर्गायेहरणपर्वमें युधिष्ठिरका देहत्यागविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
তেওঁ নিজৰ দিব্য দেহৰ জ্যোতিয়ে দীপ্তিমান আছিল। তেওঁৰ ওচৰত চক্র আদি ভয়ংকৰ দিব্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰসমূহে পুৰুষ-আকৃতি ধৰি, যেন সেৱাত উপস্থিত হৈ থিয় হৈ আছিল।
Verse 4
उपास्यमानं वीरेण फाल्गुनेन सुवर्चसा । तथास्वरूपं कौन्तेयो ददर्श मधुसूदनम,अत्यन्त तेजस्वी वीरवर अर्जुन भगवानकी आराधनामें लगे हुए हैं। कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने भगवान् मधुसूदनका उसी स्वरूपमें दर्शन किया इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि द्रौपद्यादिस्वस्वस्थानगमने चतुर्थो5ध्याय: ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—দীপ্তিমান বীৰ ফাল্গুন (অর্জুন) যেতিয়া মধুসূদনৰ আৰাধনাত নিমগ্ন আছিল, তেতিয়া কুন্তীপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰে ভগৱানক সেই একে ৰূপতে দৰ্শন কৰিলে।
Verse 5
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ समुद्री क्ष्य युधिष्ठिरम् । यथावत् प्रतिपेदाते पूजया देवपूजिती,पुरुषसिंह अर्जुन और श्रीकृष्ण देवताओंद्वारा पूजित थे। इन दोनोंने युधिष्ठिरको उपस्थित देख उनका यथावत् सम्मान किया
বৈশম্পায়নে ক’লে—দেৱতাসকলেও যাঁহাক পূজা কৰে, সেই দুজন পুৰুষব্যাঘ্ৰ—অর্জুন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ—যুধিষ্ঠিৰক উপস্থিত দেখি, যথাবিধি ওচৰলৈ গৈ যথোচিত সন্মান জনালে।
Verse 6
अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्ण शस्त्रभृतां वरम् द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दन:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত অন্য এক দিশলৈ চাই কুৰুনন্দন যুধিষ্ঠিৰে অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ণক দৰ্শন কৰিলে; তেওঁ দ্বাদশ আদিত্যৰ সৈতে তেজোময় ৰূপে বিরাজমান আছিল।
Verse 7
अथापरमस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं विभुम् । भीमसेनमथापश्यत् तेनैव वपुषान्वितम्
তাৰ পাছত অন্য এক স্থানত তেওঁ মৰুদ্গণেৰে পৰিবেষ্টিত বিভু ভীমসেনক দেখিলে; তেওঁ আগৰ দৰেই সেই একে দেহৰূপ ধাৰণ কৰি আছিল।
Verse 8
वायोर्मूर्तिमतः पाश्वें दिव्यमूर्तिसमन्वितम् । श्रिया परमया युक्त सिद्धिं परमिकां गतम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেতিয়া তেওঁলোকে দিৱ্যমূৰ্তিসমন্বিত ভীমসেনক মূর্তিমান বায়ুদেৱৰ পাষ্বে উপবিষ্ট দেখিলে; তেওঁ পৰম শ্ৰীৰে যুক্ত হৈ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 9
अश्रिनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा । नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दन:,कुरुनन्दन युधिष्ठिरने नकुल और सहदेवको अभश्विनीकुमारोंके स्थानमें विराजमान देखा जो अपने तेजसे उद्दीप्त हो रहे थे
তেতিয়া অশ্বিনীকুমাৰসকলৰ স্থানত, স্বতেজে দীপ্যমান নকুল আৰু সহদেৱক কুৰুনন্দন যুধিষ্ঠিৰে দৰ্শন কৰিলে।
Verse 10
तथा ददर्श पाज्चालीं कमलोत्पलमालिनीम् | वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम्
তাৰ পিছত কমল আৰু উৎপলৰ মালাৰে অলংকৃত পাঞ্চালকন্যা দ্ৰৌপদীক তেওঁ দেখিলে; তেওঁ নিজৰ দিৱ্য তেজে স্বৰ্গলোকক আচ্ছন্ন কৰি, সূৰ্যসম কান্তিৰে স্থিত আছিল।
Verse 11
अखिल सहसा राजा प्रष्टमैच्छद् युधिष्ठिर: । ततो<स्य भगवानिन्द्र: कथयामास देवराट्
ৰাজা যুধিষ্ঠিৰে হঠাৎ সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ সুধিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে; তেতিয়া দেৱৰাজ ভগৱান ইন্দ্ৰে নিজেই তেওঁক সকলো বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 12
श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता । अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिछ्टिर
হে যুধিষ্ঠিৰ! এই শ্ৰীদেৱীয়ে দ্ৰৌপদীৰ ৰূপ ধৰি তোমাৰ কাৰণে মানৱলোলৈ আহিছিল। তেওঁ অযোনিজা, লোকপ্ৰিয়া, আৰু পুণ্যগন্ধে সুবাসিতা—মঙ্গলশক্তিৰ প্ৰকাশ।
Verse 13
'युधिष्ठिर! ये जो लोककमनीय विग्रहसे युक्त पवित्र गन्धवाली देवी दिखायी दे रही हैं, साक्षात् भगवती लक्ष्मी हैं। ये ही तुम्हारे लिये मनुष्यलोकमें जाकर अयोनिसम्भूता द्रौपदीके रूपमें अवतीर्ण हुई थीं ।।
যুধিষ্ঠিৰ! তুমি যি দেৱীক দেখিছা—লোকমনোহৰ ৰূপধাৰিণী আৰু পবিত্ৰ সুবাসে সুবাসিতা—তেওঁ সাক্ষাৎ ভগৱতী লক্ষ্মী। তোমাৰ কাৰণেই তেওঁ মানৱলোলৈ গৈ অযোনিসম্ভূতা দ্ৰৌপদীৰ ৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। তোমালোকৰ সহচৰ্যাৰ্থে শূলপাণি শিৱে তেওঁক নিৰ্মাণ কৰিছিল; দ্ৰুপদৰ কুলত জন্ম লৈ তেওঁ তোমালোকৰ কল্যাণৰ আধাৰ হৈছিল।
Verse 14
“स्वयं भगवान् शंकरने तुमलोगोंकी प्रसन्नताके लिये इन्हें प्रकट किया था और ये ही द्रपदके कुलमें जन्म धारणकर तुम सब भाइयोंके द्वारा अनुगृहीत हुई थीं ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু মহাসৌভাগ্যশালী এই পাঁচ গন্ধৰ্বই প্ৰকৃততে দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰ—তোমালোকৰ বীৰ্যৰ পৰা জন্ম লোৱা, আৰু অপৰিমেয় বল-পরাক্ৰমে সমন্বিত।
Verse 15
पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्र मनीषिणम् । एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितु:,“इन मनीषी गन्धर्वराज धृतराष्ट्रका दर्शन करो और इन्हींको अपने पिताका बड़ा भाई समझो
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ধৃতৰাষ্ট্ৰ! এই মনীষী গন্ধৰ্বৰাজক দৰ্শন কৰা; আৰু তেওঁক তোমাৰ পিতাৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা বুলি চিনা।
Verse 16
अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेय: पावकद्युति: । सूतपुत्राग्रज: श्रेष्ठो राधेय इति विश्रुत:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কৌন্তেয়! এ তোমাৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা, অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান। সূতপুত্ৰসকলৰ মাজত অগ্ৰজ আৰু শ্ৰেষ্ঠ—‘ৰাধেয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 17
साध्यानामथ देवानां विश्वेषां मरुतामपि,'राजेन्द्र! उधर वृष्णि और अन्धककुलके सात्यकि आदि वीर महारथियों और महान् बलशाली भोजोंको देखो। वे साध्यों, विश्वेदेवों तथा मरुदगणोंमें विराजमान हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! তাত ওচৰে বৃষ্ণি আৰু অন্ধক কুলত জন্ম লোৱা সাত্যকি আদি বীৰ মহাৰথীসকলক আৰু মহাবলী ভোজসকলক চোৱা; তেওঁলোক সাধ্য, বিশ্বেদেৱ আৰু মৰুতগণৰ মাজত দীপ্তিমান হৈ বিৰাজ কৰিছে।
Verse 18
गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान् । सात्यकिप्रमुखान् वीरान् भोजांश्वैव महाबलान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! গণসমূহৰ মাজত বৃষ্ণি-অন্ধক কুলৰ মহাৰথীসকলক চোৱা—সাত্যকি-প্ৰমুখ সেই বীৰসকলক, আৰু মহাবলী ভোজসকলকো।
Verse 19
सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम् । अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—সোমৰ সৈতে উপবিষ্ট সুভদ্ৰাপুত্ৰ, অপৰাজেয় মহাধনুৰ্ধৰ অভিমন্যুক চোৱা; তেওঁৰ দীপ্তি নিশাকৰৰ সমান।
Verse 20
एष पाण्डु्महेष्वास: कुन्त्या माद्रया च संगत: । विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইজন মহাধনুৰ্ধৰ পাণ্ডু; কুন্তী আৰু মাদ্ৰীৰ সৈতে আছে। তোমাৰ পিতা পাণ্ডু দিৱ্য বিমানেৰে বাৰে বাৰে ইয়াত মোৰ ওচৰলৈ আহে।
Verse 21
वसुभि: सहित पश्य भीष्मं शान्तनवं नृपम् । द्रोणं बृहस्पते: पार्श्वे गुरुमेने निशामय
বৈশম্পায়নে ক’লে—বসুসকলৰ সৈতে শোভিত শান্তনুপুত্ৰ নৃপ ভীষ্মক চোৱা। আৰু বৃহস্পতিৰ কাষত থকা দ্ৰোণকো চোৱা—সেই পূজ্য গুৰুক ভালদৰে দৰ্শন কৰা।
Verse 22
एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव । गन्धर्वसहिता यान्ति यक्षपुण्यजनैस्तथा,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे पक्षके दूसरे भूपाल योद्धा गन्धर्वों, यक्षों तथा पुण्यजनोंके साथ जा रहे हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পাণ্ডৱ, তোমাৰ পক্ষৰ এই অন্য ৰজাসকল আৰু যোদ্ধাসকলেও গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে, আৰু তদ্ৰূপ যক্ষ আৰু পুণ্যজনসকলৰ সংগে আগবাঢ়ি গৈ আছে।
Verse 23
गुहाकानां गतिं चापि केचित् प्राप्ता नराधिपा: । त्यक्त्वा देहं जितः स्वर्ग: पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभि:
বৈশম্পায়নে ক’লে—কিছুমান নৰাধিপতিয়ে গুহ্যকসকলৰ গতিো লাভ কৰিছে। যুদ্ধত দেহ ত্যাগ কৰি, পবিত্ৰ বাক্য, বুদ্ধি আৰু কৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে স্বৰ্গলোক জয় কৰিছে।
Verse 163
“ये रहे तुम्हारे बड़े भाई कुन्तीकुमार कर्ण जो अग्नितुल्य तेजसे प्रकाशित हो रहे हैं। ये ही सूतपुत्रोंके श्रेष्ठ अग्रज थे और ये ही राधापुत्रके नामसे विख्यात हुए थे ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—চোৱা, তোমাৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা কুন্তীপুত্ৰ কৰ্ণ, অগ্নিসদৃশ তেজে দীপ্তিমান। তেওঁ সূতপুত্ৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ অগ্ৰজ আছিল আৰু ‘ৰাধেয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ। সেই পুৰুষৰ্ষভক চোৱা—তেওঁ আদিত্যসকলৰ সংগতে গমন কৰিছে। সেই পুৰুষপ্ৰৱৰ কৰ্ণৰ দৰ্শন কৰা; সৌৰ দেৱতাসকলৰ সৈতে তেওঁ আগবাঢ়ি গৈছে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to correctly interpret transfigured appearances in heaven—why familiar persons are seen in unexpected forms and grouped with specific divine collectives—requiring authoritative explanation rather than inference from earthly narrative alone.
The chapter teaches that epic identity is multi-layered (human role and cosmic affiliation) and that karmic outcomes operate within a structured celestial taxonomy; therefore, ethical evaluation must account for intention, function, and divine order, not only visible historical outcomes.
No explicit phalaśruti formula appears in this unit; its meta-function is inferential—positioning Indra’s clarifications as a closing interpretive key for the epic’s moral accounting and the reader’s understanding of posthumous destinies.