Adhyaya 25
स्त्री-विलापः — गान्धार्याः रणभूमिदर्शनं शापवचनं च (Battlefield Lament and Gāndhārī’s Curse)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Lamentation of the Kuru Women) — Battlefield Survey and Gāndhārī’s Accusation
This chapter presents a two-part discourse. First, Gāndhārī, addressing Kṛṣṇa (Mādhava/Janārdana/Hṛṣīkeśa), surveys the battlefield and points out prominent fallen warriors and kings (e.g., Kāmboja, Kāliṅga, Jayatsena of Magadha, Bṛhadbala of Kosala, Drupada of Pāñcāla, Dhṛṣṭaketu of Cedi, and the Avanti brothers Vinda and Anuvinda). The narration emphasizes corporeal detail—weapon wounds, scattered ornaments, and the women’s lamentations—functioning as evidentiary testimony to the cost of strategic engagement. Second, Gāndhārī’s grief intensifies into anger: she questions why Kṛṣṇa, portrayed as capable and influential, allowed mutual destruction between Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras. She then pronounces a curse that Kṛṣṇa will, in a specified time frame, lose his kin and meet an ignoble end, and that Yādava women will later grieve similarly. Kṛṣṇa responds with controlled acknowledgment, indicating the inevitability of the Yādavas’ internal collapse (mutual destruction), shifting the frame to daiva and the limits of external agency. The Pāṇḍavas react with distress, recognizing the gravity of the pronouncement.
Chapter Arc: रणभूमि में बिखरे शवों के बीच गान्धारी अपने पुत्रों और अन्य वीरों के मरे हुए शरीर देखती है; शोक का ज्वार उसे वाणी देता है और वह करुण विलाप आरम्भ करती है। → वह एक-एक करके वीरों के पतन का चित्र खींचती है—पत्नी द्वारा रक्तस्नात चन्दनचर्चित भुजाओं पर विलाप, युद्ध-वैभव का अब शून्य में बदल जाना, और द्रोण द्वारा द्रुपद-वध जैसे प्रसंगों को स्मरण कर कृष्ण से प्रश्न करती है कि यह विनाश क्यों और कैसे हुआ। → शोक क्रोध में बदलता है; गान्धारी श्रीकृष्ण को लक्ष्य कर यदुवंश-विनाश का शाप देती है—यह कहते हुए कि वृष्णिचक्र का संहार करने वाला उसके सिवा कोई नहीं होगा, और यादव परस्पर-कलह से नष्ट होंगे। → कृष्ण शाप को स्वीकार करते हैं—उसका प्रतिकार नहीं करते; पाण्डव यह सुनकर भीतर से भयभीत और जीवन के प्रति निराश हो उठते, क्योंकि धर्म-रक्षक कृष्ण पर भी नियति का विधान उतर आता है। → यदुवंश के भविष्य-विनाश की घोषणा के साथ कथा आगे के अनिवार्य परिणामों की ओर मुड़ती है—शाप कब और कैसे फलित होगा, यह आसन्न प्रश्न बनकर रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> पञ्चविशो< ध्याय: अन्यान्य वीरोंको मरा हुआ देखकर गान्धारीका शोकातुर होकर विलाप करना और क्रोधपूर्वक श्रीकृष्णको यदुवंशविनाशविषयक शाप देना गान्धायुवाच काम्बोजं पश्य दुर्धर्ष काम्बोजास्तरणोचितम् । शयानमृषभस्कन्ध॑ हत॑ पांसुषु माधव
গান্ধাৰী ক’লে— মাধৱ, এই দুৰ্ধৰ্ষ কাম্বোজৰাজ সুদক্ষিণক চোৱা। যি কাম্বোজে নিৰ্মিত কোমল শয্যাত শুবলৈ যোগ্য আছিল, সেই ষাঁড়ৰ দৰে প্ৰশস্ত কাঁধৰ বীৰ এতিয়া নিহত হৈ ধূলিত পৰি আছে।
Verse 2
यस्य क्षतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनभूषितौ । अवेक्ष्य करुणं भार्या विलपत्यतिदु:खिता,उसकी चन्दनचर्चित भुजाओंको रक्तमें सनी हुई देख उसकी पत्नी अत्यन्त दुःखी हो करुणाजनक विलाप कर रही है
বৈশম্পায়ন ক’লে— যাৰ চন্দনলেপে শোভিত বাহুদ্বয় এতিয়া ৰক্তে লথপথ, সেয়া দেখি তাৰ পত্নী অতি দুঃখে কৰুণভাবে বিলাপ কৰিছে।
Verse 3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाड्गुली । ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मा पुराजहात्
বৈশম্পায়ন ক’লে— এই দুটা বাহু পৰিঘৰ দৰে; ইয়াৰ তালু আৰু আঙুলিবোৰ শুভলক্ষণযুক্ত। যেতিয়া এই দুটাৰ মাজত ফাঁক পৰিল, তেতিয়াও মোৰ ৰতি-প্ৰেম আগৰ দৰে মোক ত্যাগ কৰা নাছিল।
Verse 4
हतबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा
বৈশম্পায়ন ক’লে— হে শ্ৰীকৃষ্ণ! স্বজনহত আৰু আশ্ৰয়হীন হৈ সেই ৰাণী অনাথা হৈছে; নিজৰ জীৱনবন্ধু নিহত হোৱাৰ বাবে কঁপনি ধৰি মধুৰ (বেদনাভৰা) স্বৰে বিলাপ কৰিছে। আৰু সেই ৰাজস্ত্ৰীসকল বহুপ্ৰকাৰ ফুলমালাৰ দৰে ৰৌদ্ৰতাপে ক্লান্ত হৈ পৰিলেও, তেওঁলোকৰ দেহৰ পৰা সৌন্দৰ্য-শ্ৰী আৰু ৰাজকান্তি আঁতৰি যোৱা নাই।
Verse 5
आततपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स््रजाम् । क्लान्तानामपि नारीणां श्रीर्जहाति न वै तनू:
বৈশম্পায়ন ক’লে— ৰৌদ্ৰতাপে ক্লান্ত হোৱা বহুপ্ৰকাৰ ফুলমালাৰ দৰে সেই নাৰীসকল শ্ৰান্ত হৈছিল; তথাপি শ্ৰান্ত হ’লেও তেওঁলোকৰ দেহৰ পৰা সৌন্দৰ্য-শ্ৰী আৰু ৰাজকান্তি সঁচাকৈ আঁতৰি যোৱা নাছিল।
Verse 6
शयानमभित: शूरं कालिज्ुं मधुसूदन । पश्य दीप्ताड्भदयुगप्रतिनद्धमहाभुजम्,मधुसूदन! देखो, पास ही वह शूरवीर कलिंगराज सो रहा है, जिसकी दोनों विशाल भुजाओंमें चमकीले अंगद (बाजूबन्द) बँधे हुए हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মধুসূদন, চোৱা; ইয়াতেই ওচৰত কলিঙ্গসকলৰ সেই বীৰ ৰজা শুই আছে, যাৰ মহাবাহুত দীপ্তিমান অঙ্গদৰ যোৰ বান্ধা আছে।
Verse 7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन | आवार्य सर्वतः पत्न्य: प्ररुदत्य: सुविह्दला:,जनार्दन! उधर मगधराज जयत्सेन पड़ा है, जिसे चारों ओरसे घेरकर उसकी पत्नियाँ अत्यन्त व्याकुल हो फूट-फ़ूटकर रो रही हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনাৰ্দন! মগধসকলৰ অধিপতি জয়ৎসেন পতিত হৈ পৰি আছে; তাক চাৰিওফালে ঘেৰ ধৰি তাৰ পত্নীসকলে অতি বিহ্বল হৈ উচ্চস্বৰে কান্দি আছে।
Verse 8
आसामायतलनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन । मन:श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे,श्रीकृष्ण! मधुर स्वरवाली इन विशाललोचना रानियोंका मन और कानोंको मोह लेनेवाला आर्तनाद मेरे मनको मूर्च्छित-सा किये देता है
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনাৰ্দন! এই বিশালনয়না, মধুৰস্বৰা ৰাণীসকলৰ যি বিলাপধ্বনি উঠিছে, সি মন আৰু শ্ৰৱণ হৰণ কৰে; যেন মোৰ মনকেই মোহিত কৰি তোলে।
Verse 9
प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्य: शोककर्शिता: । स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्य: शेरते भुवि
বৈশম্পায়নে ক’লে—মগধদেশৰ নাৰীসকলৰ বস্ত্ৰ-অলংকাৰ এলোমেলো হৈ পৰিছে; শোকে ক্ষীণ হৈ সিহঁতে কান্দি আছে; ভালদৰে পতা শয্যাৰ অভ্যস্ত হ’লেও এতিয়া সিহঁতে মাটিতেই শুই আছে।
Verse 10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहदूबलम् । भर्तरें परिवार्यता: पृथक् प्ररुदिता: स्त्रिय:
বৈশম্পায়নে ক’লে—কোসলসকলৰ অধিপতি, ৰাজপুত্ৰ বৃহদূবলক স্বামী বুলি ধৰি নাৰীসকলে তাক ঘেৰিলে; আৰু প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ শোকে পৃথক পৃথককৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
अपने पति कोसलनरेश राजकुमार बृहदबलको भी चारों ओरसे घेरकर उनकी रानियाँ अलग-अलग रो रही हैं ।।
বৈশম্পায়ন ক’লে—কোসলৰাজ বৃহদ্বলক চাৰিওফালে ঘেৰি তেওঁৰ ৰাণীসকল শোকত বিহ্বল হৈ, কাৰ্ষ্ণি (অভিমন্যু)ৰ বাহুবলে দেহত গাঁথি থকা বাণবোৰ পুনঃপুনঃ টানি উলিয়ায়; আৰু পুনঃপুনঃ মূৰ্ছা যায়।
Verse 12
आसां सर्वानिवद्यानामातपेन परिश्रमात् | प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव,माधव! इन सर्वांगसुन्दरी राजमहिलाओंके सुन्दर मुख धूप और परिश्रमके कारण मुरझाये हुए कमलोंके समान प्रतीत होते हैं
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে মাধৱ! এই নিৰ্দোষ ৰাজনাৰীসকলৰ মুখ সূৰ্যতাপ আৰু পৰিশ্ৰমত ম্লান হোৱা পদুমৰ দৰে দেখা যায়।
Verse 13
द्रोणेन निहता: शूरा: शेरते रुचिराज्भदा: । धृष्टद्युम्नसुता: सर्वे शिशवो हेममालिन:
বৈশম্পায়ন ক’লে—দ্ৰোণৰ হাতে নিহত ধৃষ্টদ্যুম্নৰ সকলো কিশোৰ বীৰপুত্ৰ তাত নিথৰ হৈ পৰি আছে; বাহুত সুন্দৰ অঙ্গদ আৰু গলাত সোণৰ মালা শোভা পাইছে।
Verse 14
रथाग्न्यगारं चापार्चि:शरशक्तिगदेन्धनम् | द्रोणमासाद्य निर्दग्धा: शलभा इव पावकम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—দ্ৰোণ যেন ৰথৰূপ অগ্নিগৃহ; ধনু তাৰ শিখা, বাণ-শক্তি-গদা তাৰ ইন্ধন। তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকে অগ্নিত ধাৱমান পতঙ্গৰ দৰে দগ্ধ হ’ল।
Verse 15
द्रोणाचार्य प्रचलित अग्निके समान थे, उनका रथ ही अग्निशाला था, धनुष ही उस अग्निकी लपट था, बाण, शक्ति और गदाएँ समिधाका काम दे रही थीं, धृष्टद्युम्नके पुत्र पतंगोंके समान उस द्रोणरूपी अग्निमें चलकर भस्म हो गये ।।
বৈশম্পায়ন ক’লে—সেইদৰে সুন্দৰ অঙ্গদে ভূষিত সেই বীৰসকলও নিহত হৈ পৰি আছে। কেকয় দেশৰ পাঁচ ভ্ৰাতা ৰাজকুমাৰ দ্ৰোণৰ সন্মুখত ৰণত থিয় হৈছিল; আচার্য দ্ৰোণৰ হাতে নিহত হৈ এতিয়া নিশ্চল।
Verse 16
तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजरथव्रजा: । भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावका:
বৈশম্পায়নে ক’লে— উত্তপ্ত, দীপ্ত স্বৰ্ণবর্ম পৰিধান কৰি আৰু তালচিহ্নিত ধ্বজাবাহী ৰথসমূহৰ দলে আগবাঢ়ি, তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰভাৰে পৃথিৱী আলোকিত কৰিছে—যেন জ্বলি উঠা অগ্নি।
Verse 17
द्रोणेन द्रुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम् | महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মাধৱ, চোৱা! ৰণত দ্ৰোণে পতিত কৰা দ্ৰুপদ—যেন অৰণ্যত মহাবলী সিংহে এক মহাগজক নিধন কৰিলে।
Verse 18
माधव! देखो, युद्धस्थलमें ट्रोणाचार्यने जिन्हें मार गिराया था, वे राजा द्रुपद सो रहे हैं, मानो किसी वनमें विशाल सिंहके द्वारा कोई महान् गजराज मारा गया हो ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মাধৱ, চোৱা! ৰণভূমিত দ্ৰোণে নিহত কৰা ৰজা দ্ৰুপদ যেন শুই থকা দৰে পৰি আছে—যেন অৰণ্যত মহাসিংহে নিহত কৰা মহাগজ। আৰু হে পদ্মনয়ন, পাঞ্চালৰাজৰ সেই নিৰ্মল শুভ্ৰ ছত্ৰটি তেওঁৰ ওপৰত শৰৎকালৰ চন্দ্ৰৰ দৰে শোভা পাইছে।
Verse 19
एतास्तु द्रुपदं वृद्ध स्नुषा भार्याश्व दुःखिता: । दग्ध्वा गच्छन्ति पाउचाल्यं राजानमपसव्यतः,इन बूढ़े पांचालराज ट्रपदको इनकी दुःखी रानियाँ और पुत्रवधुएँ चितामें जलाकर इनकी प्रदक्षिणा करके जा रही हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে— শোকে ব্যাকুল এই ৰাণীসকল আৰু পুত্ৰবধূসকল বৃদ্ধ দ্ৰুপদক চিতাত দগ্ধ কৰি, পাঞ্চালৰাজক অপসব্য (বামাবর্তে) পৰিক্ৰমা কৰি আগবাঢ়িছে।
Verse 20
धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुड़वमड़ना: | द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतस:
বৈশম্পায়নে ক’লে— দ্ৰোণে নিহত সেই শূৰ, মহাত্মা, চেদিসকলৰ অগ্ৰগণ্য ধৃষ্টকেতুক নাৰীসকলে শোকে চেতনাহীনপ্ৰায় হৈ অন্ত্যক্ৰিয়াৰ বাবে বহন কৰি লৈ গৈছে।
Verse 21
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन । महेष्वासो हतः शेते नद्या हत इव द्रुम:
মধুসূদন! যুদ্ধৰ ঘোৰ সংঘৰ্ষত এই মহাধনুৰ্ধৰে দ্ৰোণৰ অস্ত্ৰক নিস্ফল কৰিছিল; এতিয়া সি নিহত হৈ নদীৰ সোঁতে ভাঙি-পৰা গছৰ দৰে মাটিত নিথৰ পৰি আছে।
Verse 22
एष चेदिपति: शूरो धृष्टकेतुर्महारथ: । शेते विनिहत:ः संख्ये हत्वा शत्रूनू सहस्रशः,यह चेदिराज शूरवीर महारथी धृष्टकेतु सहस्रों शत्रुओंको मारकर मारा गया और रणशय्यापर सदाके लिये सो गया
এই চেদিৰাজ, শূৰ মহাৰথী ধৃষ্টকেতু, সহস্ৰ সহস্ৰ শত্রু নিধন কৰি ৰণত বিনিহত হৈছে; এতিয়া সি ৰণশয্যাত চিৰনিদ্ৰাত শুই আছে।
Verse 23
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्या: पर्युपासिता: । चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम्,हृषीकेश! सेना और बन्धुओंसहित मारे गये इस चेदिराजको पक्षी चोंच मार रहे हैं और उसकी स्त्रियाँ उसे चारों ओरसे घेरकर बैठी हैं
হৃষীকেশ! সেনা আৰু বান্ধৱসহ নিহত এই চেদিৰাজক পক্ষীয়ে ঠোঁটেৰে খুঁচি আছে, আৰু তেওঁৰ পত্নীসকলে চাৰিওফালে ঘেৰি বহি আছে।
Verse 24
दाशार्हपुत्र॒जं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् | आरोप्याड्के रुदन्त्येताश्वेदिराजवराड़ना:
বৈশম্পায়নে ক’লে—শ্বেদিৰাজৰ শ্ৰেষ্ঠ নাৰীসকলে দাশাৰ্হবংশীয় সেই বীৰক, যি সত্যবিক্ৰমে শুই পৰিছিল, কোলাত তুলি কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 25
दशाहईकुलकी कन्या (श्रुतश्रवा)-के पुत्र शिशुपालका यह सत्यपराक्रमी वीर पुत्र रणभूमिमें सो रहा है और इसे अंकमें लेकर ये चेदिराजकी सुन्दरी रानियाँ रो रही हैं ।।
হৃষীকেশ! চোৱা—সুন্দৰ মুখ আৰু মনোহৰ কুণ্ডলধাৰী এই পুত্ৰজন সমৰত দ্ৰোণৰ দ্বাৰা বহু শৰৰে বিদ্ধ হৈ নিধনপ্ৰাপ্ত হৈছে।
Verse 26
हृषीकेश! देखो तो सही, इस धृष्टकेतुके सुन्दर मुख और मनोहर कुण्डलोंवाले पुत्रको द्रोणाचार्यने समरांगणमें अपने बाणोंद्वारा मारकर उसके अनेक टुकड़े कर डाले हैं ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে হৃষীকেশ! চোৱা—ধৃষ্টকেতুৰ এই পুত্ৰৰ মুখ কিমান সুন্দৰ, কুণ্ডল কিমান মনোহৰ; কিন্তু দ্ৰোণাচাৰ্যই ৰণক্ষেত্ৰত নিজৰ বাণেৰে তাক বধ কৰি দেহক বহু খণ্ডত ছিন্নভিন্ন কৰি পেলাইছে। হে মধুসূদন! শত্রুসকলৰ সৈতে ঘোৰ যুঁজত অৱস্থিত নিজৰ বীৰ পিতাক সি নিশ্চয় কেতিয়াও ত্যাগ কৰা নাছিল; আৰু আজিও, যুদ্ধ শেষ হ’লেও, যেন সি পিতাক এৰি যাব নোৱাৰে।
Verse 27
मधुसूदन! रणभूमिमें स्थित होकर शत्रुओंके साथ जूझनेवाले अपने पिताका साथ इसने कभी नहीं छोड़ा था, आज युद्धके बाद भी वह पिताको नहीं छोड़ सका है ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মধুসূদন! ৰণক্ষেত্ৰত থিয় হৈ শত্রুসকলৰ সৈতে যুঁজ দিয়া সময়ত সি নিজৰ পিতাক কেতিয়াও এৰি নাছিল; আৰু আজি, যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পাছতো, সি পিতাক এৰি যাব নোৱাৰিলে। হে মহাবাহো! সেইদৰে মোৰ পুত্ৰৰ পুত্ৰ—পৰবীৰ-হন্তা লক্ষ্মণেও—নিজ পিতা দুর্যোধনক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 28
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव । हिमान्ते पुप्पितो शालौ मरुता गलिताविव
হে মাধৱ! অৱন্তীৰ দুজন ৰাজপুত্ৰ বিন্দ আৰু অনুবিন্দ পতিত হৈ পৰি আছে—চোৱা। যেন গ্ৰীষ্মান্তত বতাহৰ বেগে ফুলেৰে ভৰা দুটা শালগছ ভাঙি পৰে।
Verse 29
काज्चनाड्ुदवर्माणौ बाणखड््गधनुर्धरी । ऋषभप्रतिरूपाक्षौो शयानौ विमलखस्रजी
এই দুজন বীৰ সোণৰ বর্ম পিন্ধি, বাণ-খড়্গ-ধনু ধৰি আছে; ষাঁড়ৰ দৰে ডাঙৰ ডাঙৰ চকু থকা তেওঁলোক নিৰ্মল মালা পিন্ধি শুই আছে।
Verse 30
अवध्या: पाण्डवा: कृष्ण सर्व एव त्वया सह । ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद् वैकर्तनात् कृपात्
হে কৃষ্ণ! তোমাৰ সৈতে এই সকলো পাণ্ডৱ যেন অবধ্য—কাৰণ তেওঁলোকে দ্ৰোণ আৰু ভীষ্মৰ হাতৰ পৰা, সূতপুত্ৰ বৈকর্তন কৰ্ণৰ হাতৰ পৰা, আৰু কৃপাচাৰ্যৰ হাতৰ পৰাও জীৱিত অৱস্থাত ৰক্ষা পাইছে।
Verse 31
दुर्योधनाद् द्रोणसुतात् सैन्धवाच्च जयद्रथात् । सोमदत्ताद् विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मण:
দুৰ্যোধনৰ পৰা, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাৰ পৰা, সাইন্ধৱৰাজ জয়দ্ৰথৰ পৰা, সোমদত্তৰ পৰা, বিকৰ্ণৰ পৰা আৰু বীৰ কৃতৱৰ্মাৰ পৰা—এইসকলৰ হাতৰ পৰাও তেওঁলোক ৰক্ষা পালে। শ্ৰীকৃষ্ণ! তোমাৰ আশ্ৰয়-ৰক্ষাতেই এই সকলো পাণ্ডৱক অবধ্য যেন লাগে; দ্ৰোণ, ভীষ্ম, বৈকর্তন কৰ্ণ, কৃপাচাৰ্য, দুৰ্যোধন, অশ্বত্থামা, জয়দ্ৰথ, সোমদত্ত, বিকৰ্ণ আৰু কৃতৱৰ্মা আদি অগ্ৰগণ্য যোদ্ধাৰ প্ৰহাৰৰ মাজতো তেওঁলোক প্ৰাণে বাচি থাকিল।
Verse 32
ये हन्यु: शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभा: । त इमे निहता: संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम्
যিসকল নৰশ্ৰেষ্ঠে নিজৰ অস্ত্ৰৰ বেগে দেৱতাকো সংহাৰ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, সেই বীৰসকলেই এতিয়া যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিহত হৈ পৰি আছে। চোৱা—কালৰ কি বিপৰ্যয়!
Verse 33
नातिभारो<स्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्नन । यदिमे निहता: शूरा: क्षत्रियै: क्षत्रियर्षभा:
হে মাধৱ! দেৱ-নিয়তিৰ বাবে কোনো কামেই নিশ্চয় অতিভাৰ নহয়; কিয়নো ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ এই শূৰসকল ক্ষত্ৰিয়ৰ হাততেই নিহত হৈছে।
Verse 34
माधव! निश्चय ही दैवके लिये कोई भी कार्य अधिक कठिन नहीं है; क्योंकि उसने क्षत्रियोंद्वारा ही इन शूरवीर क्षत्रियशिरोमणियोंका संहार कर डाला है ।।
হে মাধৱ! দেৱ-নিয়তিৰ বাবে কোনো কামেই দুষ্কৰ নহয়; কিয়নো ক্ষত্ৰিয়ৰ হাতেই এই শূৰ ক্ষত্ৰিয়শিৰোমণিসকলৰ বিনাশ ঘটাইছে। হে শ্ৰীকৃষ্ণ! মোৰ তেজস্বী পুত্ৰসকল সেই দিনেই নিহত হৈছিল—যেদিন তুমি উদ্দেশ্য অপূৰ্ণ ৰাখি পুনৰ উপপ্লব্যলৈ উভতি গৈছিলা।
Verse 35
शान्तनोश्रैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च । तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति,मुझे तो शान्तनुनन्दन भीष्म तथा ज्ञानी विदुरने उसी दिन कह दिया था “कि अब तुम अपने पुत्रोंपर स्नेह न करो”
সেই দিনেই শান্তনুনন্দন ভীষ্ম আৰু প্ৰাজ্ঞ বিদুৰে মোক কৈছিল—“নিজ পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি এতিয়া স্নেহত আবদ্ধ নহ’বা।”
Verse 36
कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर । वह कहती है--'प्राणनाथ! सुन्दर हथेली और अंगुलियोंसे युक्त तथा परिघके समान मोटी ये वे ही दोनों भुजाएँ हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে— “হে জনেশ্বৰ! তোমাক হেৰুৱাই মই এতিয়া কোন গতি, কোন আশ্ৰয় লাভ কৰিম? তেওঁলোকৰ সেই দৰ্শন মিছা হ’ব নোৱাৰে; সেয়ে, হে জনাৰ্দন, অতি সোনকালেই মোৰ সকলো পুত্ৰ যুদ্ধাগ্নিত দগ্ধ হৈ ভস্মীভূত হ’ল।”
Verse 37
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा न्यपतद् भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता । दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सूज्य भारत
বৈশম্পায়নে ক’লে— এইদৰে কৈ শোকত মূৰ্ছিতা গান্ধাৰী মাটিত পৰি গ’ল। হে ভাৰত! দুখে তেওঁৰ বিবেচনাশক্তি বিধ্বস্ত কৰিলে, আৰু তেওঁ ধৈৰ্য ত্যাগ কৰিলে।
Verse 38
ततः कोपपरीताज्जी पुत्रशोकपरिप्लुता । जगाम शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया
তাৰ পাছত ক্ৰোধে তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ আচ্ছন্ন কৰিলে। পুত্ৰশোকত ডুবি, ইন্দ্ৰিয়সমূহ ব্যথিত হোৱা গান্ধাৰীয়ে সকলো দোষ শৌৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওপৰতে আৰোপ কৰিলে।
Verse 39
गान्धायुवाच पाण्डवा धार्रराष्ट्राश्न दग्धा: कृष्ण परस्परम् । उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन
গান্ধাৰীয়ে ক’লে— “হে কৃষ্ণ! হে জনাৰ্দন! পাণ্ডৱ আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকল পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰি ভস্মীভূত হ’ল। তেওঁলোক নাশ হৈ থাকোঁতে তুমি কিয় তেওঁলোকক উপেক্ষা কৰিলা?”
Verse 40
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले । उभयत्र समर्थन श्रुतवाक्येन चैव ह
“মহাবাহু মধুসূদন! তুমি সমৰ্থ আছিলা; তোমাৰ বহু সেৱক আৰু সৈন্য আছিল; তুমি বিপুল বলত প্ৰতিষ্ঠিত আছিলা। দুয়ো পক্ষকেই নিজৰ কথা মানিবলৈ বাধ্য কৰাব পৰা সামৰ্থ্য তোমাৰ আছিল, আৰু তুমি বেদ-শাস্ত্ৰ আৰু মহাত্মাসকলৰ বচন শুনি বুজি লৈছিলা। তথাপি তুমি স্বেচ্ছায় কুরুবংশৰ বিনাশ ৰোধ কৰাত অৱহেলা কৰিলা—জানি-বুজি এই কুলৰ ধ্বংস হ’বলৈ দিলে। ই তোমাৰ গুৰুতৰ দোষ; সেয়ে তাৰ ফল তুমি ভোগ কৰা।”
Verse 41
इच्छतोपेक्षितो नाश: कुरूणां मधुसूदन । यस्मात् त्वया महाबाहो फलं॑ तस्मादवाप्लुहि
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মধুসূদন, হে মহাবাহু! কুৰুবংশৰ বিনাশ তুমি জানিও উপেক্ষা কৰিছিলা; সেয়ে সেই কৰ্মৰ ফল এতিয়া তুমি গ্ৰহণ কৰা।
Verse 42
पतिशुश्रूषया यन्मे तप: किंचिदुपार्जितम् | तेन त्वां दुरवापेन शप्स्ये चक्रगदाधर
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে চক্ৰ-গদাধাৰী কেশৱ! স্বামীৰ সেবাৰে মই যি অলপ তপস্যাফল অৰ্জন কৰিছোঁ, সেই দুৰ্লভ তপোবলেই মই তোমাক শাপ দিছোঁ।
Verse 43
यस्मात् परस्परं घ्नन्तो ज्ञातय: कुरुपाण्डवा: | उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन् वधिष्यसि
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে গোবিন্দ! কুরু-পাণ্ডৱ জ্ঞাতিসকল পৰস্পৰে পৰস্পৰক হত্যা কৰোঁতে তুমি বাধা নদি উপেক্ষা কৰিছিলা; সেয়ে তুমিও নিজৰ জ্ঞাতিসকলৰ বিনাশ ঘটাবা।
Verse 44
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन । हतज्ञातिहतामात्यो हतपुत्रो वनेचर:
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মধুসূদন! ছত্রিশতম বছৰ উপস্থিত হ’লে তোমাৰ জ্ঞাতিসকল নিহত হ’ব, তোমাৰ মন্ত্ৰীসকল বিনষ্ট হ’ব, তোমাৰ পুত্ৰও নিহত হ’ব; তেতিয়া তুমি অৰণ্যত বিচৰণ কৰিবা।
Verse 45
अनाथवददविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षित: । कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि
বৈশম্পায়নে ক’লে— তুমি অনাথৰ দৰে, অচিনাকি আৰু লোকদৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ বিচৰণ কৰিবা; আৰু নিন্দিত উপায়ে মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’বা।
Verse 46
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवा: । स्त्रिय: परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रिय:
সেইদৰে তোমাৰ বংশতো—পুত্ৰহাৰা আৰু জ্ঞাতি-বান্ধৱ নিহত হোৱা নাৰীসকল—এই ভৰতবংশৰ নাৰীসকলৰ দৰে নিজৰ প্ৰিয়জনৰ দেহৰ ওপৰত লুটাই পৰিব।
Verse 47
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा वचन घोरं वासुदेवो महामना: । उवाच देवीं गान्धारीमीषदशभ्युत्स्मयन्निव
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! সেই ভয়ংকৰ বাক্য শুনি মহাত্মা বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ) যেন সামান্য সংযত হাঁহি লৈ দেৱী গান্ধাৰীক ক’লে।
Verse 48
जाने5हमेतदप्येवं चीर्ण चरसि क्षत्रिये | दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशय:
মই এইটোও জানো—এনেকৈয়ে হ’ব। হে ক্ষত্ৰিয় নাৰী! আগতেই যি ৰচিত, তুমিও কেৱল তাৰেই নিৰ্বাহ কৰিছা। ইয়াত সন্দেহ নাই—বৃষ্ণিবংশ দেৱবিধিৰ বলতেই বিনষ্ট হ’ব।
Verse 49
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद् विद्यते शुभे | अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवै:
হে শুভে! বৃষ্ণিসমূহৰ সংহাৰক মোৰ বাহিৰে আন কোনো নহয় বুলি জনা যায়। তেওঁলোক অন্য মানুহে—এমনকি দেৱ বা দানৱৰ দ্বাৰাও—বধযোগ্য নহয়।
Verse 50
इत्युक्तवति दाशार्हें पाण्डवास्त्रस्तचेतस: । बभूवुर्भुशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते,श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर पाण्डव मन-ही-मन भयभीत हो उठे। उन्हें बड़ा उद्वेग हुआ। वे सब-के-सब अपने जीवनसे निराश हो गये
দাশাৰ্হ (শ্ৰীকৃষ্ণ) এইদৰে কোৱাত পাণ্ডৱসকলৰ চিত্ত ভিতৰে ভিতৰে আতংকিত হৈ উঠিল। তেওঁলোক অত্যন্ত বিচলিত হ’ল আৰু জীৱনৰ প্ৰতিও নিৰাশ হৈ পৰিল।
Verse 493
परस्परकृतं नाशमतः: प्राप्स्यन्ति यादवा: । 'शुभे! वृष्णिकुलका संहार करनेवाला मेरे सिवा दूसरा कोई नहीं है। यादव दूसरे मनुष्यों तथा देवताओं और दानवोंके लिये भी अवध्य हैं; अत: आपसमें ही लड़कर नष्ट होंगे!
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেয়ে যাদৱসকলে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ প্ৰতি কৰা কৰ্মৰ ফলতেই বিনাশ প্ৰাপ্ত হ’ব; পাৰস্পৰিক সংঘাততেই নষ্ট হ’ব।
Frequently Asked Questions
Whether a capable mediator bears moral responsibility for non-intervention when foreseeing large-scale harm—especially when both sides are kin-linked and escalation is preventable through counsel or constraint.
The chapter juxtaposes human accountability with structural inevitability: ethical critique of preventable failure is voiced, while Kṛṣṇa’s reply frames certain outcomes as arising from internal causal chains that external force cannot indefinitely override.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative uses Vaiśaṃpāyana’s framing and the Pāṇḍavas’ reaction to signal interpretive weight: the curse functions as a moral index, linking comprehension of grief and responsibility to the epic’s broader inquiry into order, consequence, and impermanence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.