Adhyaya 23
Gāndhārī’s Battlefield Survey: The Fallen and the Onset of Funeral Rites (शल्य-भगीरथ-भीष्म-द्रोणादि-दर्शनम्)
Upa-parva: Strī-parva — Kurukṣetra-śmaśāna-darśana (Battlefield Viewing and Lamentation Episode)
Chapter 23 presents Gāndhārī’s addressed speech (gāndhāryuvāca) to Kṛṣṇa in a scene of battlefield inspection. She points to Śalya—identified as Madrarāja and Nakula’s maternal uncle—lying slain by Yudhiṣṭhira, and notes the lamentation of the women of Madra. The discourse then shifts to other prominent fallen figures: Bhagadatta, described with royal insignia and elephant-war associations, and then Bhīṣma (Śāṃtanava), portrayed on his arrow-bed with imagery of solar radiance and end-of-age descent, including references to Arjuna’s arrangement of supports and arrows. The chapter proceeds to Droṇa’s fall, emphasizing his mastery of weapons and Vedic knowledge, the incongruity of his body being disturbed, and Kṛpī’s grief as she attends her husband. The narrative closes with procedural details of funerary preparation: bringing fire, constructing the pyre, chanting Sāman hymns, and disciples proceeding toward the Gaṅgā after rites, foregrounding ritual order as the immediate response to collective loss.
Chapter Arc: विलाप की धूल में गान्धारी युधिष्ठिर को दिखाती हैं—मद्रराज शल्य का शव, और कटु वाणी में स्मरण कराती हैं कि ‘धर्मराज’ ने ही उसे रण में गिराया। → गान्धारी शल्य के पराक्रम और कर्ण के रथ-सारथ्य का उल्लेख कर युधिष्ठिर के मन में अपराध-बोध को और तीखा करती हैं; फिर भीष्म के शर-शय्या पर पड़े होने का स्मरण कर युद्ध-धर्म की समूची विडम्बना सामने रखती हैं—जहाँ भीष्म जैसे महाबली भी निहत पड़े हों, वहाँ किसे ‘कृती’ या ‘अपराजेय’ कहा जाए? → भीष्म के स्वर्गगमन का संकेत आते ही प्रश्न उठता है—देवव्रत के चले जाने पर कौरव अब धर्म किससे पूछेंगे? इसी क्षण युद्ध की ‘अग्नि-गति’ वाले महावीरों के बुझ जाने का बिम्ब (शान्तार्चि पावक) शोक को चरम पर पहुँचा देता है। → विलाप से कर्मकाण्ड की ओर कथा मुड़ती है: जटाधारी ब्रह्मचारी/द्विजाति द्रोण के लिए चिता सजाते हैं—धनुष, शक्ति, रथ-नीड, विविध शर आदि रखकर; कृपी को अग्र में रखकर द्रोण-शिष्यों द्वारा अग्निहोत्र सहित अन्त्येष्टि की तैयारी/सम्पादन का वर्णन होता है। → चिताओं की अग्नि उठती है, पर शोक का प्रश्न खुला रह जाता है—इतने महापुरुषों के पतन के बाद ‘धर्म’ का उत्तर किसके पास है?
Shlokas
Verse 1
गान्धारी बोलीं--तात! देखो, ये नकुलके सगे मामा शल्य मरे पड़े हैं। इन्हें धर्मके ज्ञाता धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें मारा है
গান্ধাৰীয়ে ক’লে— “বৎস! চোৱা, নকুলৰ মামা শল্য ইয়াত নিহত হৈ পৰি আছে। ধৰ্মজ্ঞ ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰেই যুঁজত তেওঁক বধ কৰিছে।”
Verse 2
यस्त्वया स्पर्धते नित्य सर्वत्र पुरुषर्षभ । स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबल:
বৈশম্পায়নে ক’লে— “পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! যি সদায় সকলো ক্ষেত্ৰতে তোমাৰ সৈতে স্পৰ্ধা কৰিছিল, সেই মহাবলী মদ্ৰৰাজ শল্য এতিয়া ইয়াত নিহত হৈ মৃত্যুনিদ্ৰাত শুই আছে।”
Verse 3
येन संगृह्लता तात रथमाधिरथेर्युधि । जयार्थ पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवध: कृत:
বৈশম্পায়ন ক’লে—বৎস, যিজনে যুঁজত সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ ৰথৰ লাগাম ধৰি আছিল, পাণ্ডুপুত্ৰসকলৰ জয়ৰ বাবে কৰ্ণৰ তেজ আৰু যুদ্ধোৎসাহ নিঃশেষ কৰিছিল—সেইজনেই শল্য।
Verse 4
अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । मुखं पद्मपलाशाक्ष काकैरादष्टमव्रणम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—হায় ধিক্! চোৱা, শল্যৰ মুখ—পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে মনোহৰ, পদ্মপত্ৰ সদৃশ নয়নযুক্ত, আগতে ক্ষতহীন—এতিয়া কাকবোৰে ঠাইঠাই ঠোকৰি ছিঁড়ি পেলাইছে।
Verse 5
अस्य चामीकराभस्य तप्तकाञउ्चनसप्रभा । आस्याद् विनि:सूृता जिद्दा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभि:
বৈশম্পায়ন ক’লে—সোণাৰ দৰে দীপ্ত দেহধাৰী এইজনৰ মুখৰ পৰা তপ্ত শুদ্ধ সোণাৰ দৰে জ্যোতিময় জিহ্বা বাহিৰলৈ ওলাই আহিছে; আৰু ক’লা পখীবোৰে তাক ঠোকৰি ঠোকৰি ছিঁড়ি খাইছে।
Verse 6
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशो भनम् । रुदत्य: पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाज्ना:
বৈশম্পায়ন ক’লে—যুধিষ্ঠিৰে বধ কৰা, সমৰত শোভিত মদ্ৰৰাজ শল্যৰ চাৰিওফালে মদ্ৰকুলৰ নাৰীসকলে কান্দি কান্দি বহি আছে; পতিত প্ৰভুৰ কাষত তেওঁলোকে জাগৰণ কৰি আছে।
Verse 7
एता: सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं॑ नरर्षभम् | क्रोशन्त्यो5थ समासाद्य क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—তাৰ পাছত অতি সূক্ষ্ম বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা সেই ক্ষত্ৰিয় নাৰীসকলে নৰশ্ৰেষ্ঠ মদ্ৰৰাজৰ ওচৰলৈ আহি, ক্ষত্ৰিয়শ্ৰেষ্ঠৰ সন্মুখত তীক্ষ্ণ স্বৰে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 8
शल्यं निपतितं नार्य: परिवार्याभित: स्थिता: । वासिता गृष्टय: पड़के परिमग्नमिव द्विपम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰণভূমিত পতিত ৰজা শল্যক তেওঁৰ নাৰীসকলে চাৰিওফালে ঘেৰি থিয় হৈ আছিল; যেন সদ্য প্ৰসূতা হাতিনীসকলে কাদাত নিমজ্জিত গজৰাজক ঘেৰি থিয় হয়।
Verse 9
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन । शयानं वीरशयने शरैविशकलीकृतम्,वृष्णिनन्दन! देखो, ये दूसरोंको शरण देनेवाले शूरवीर शल्य बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर वीरशय्यापर सो रहे हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে বৃষ্ণিনন্দন, এই শল্যক চোৱা—শৰণদাতা শূৰ; এতিয়া সি বাণে বিক্ষত হৈ বীৰশয্যাত শুই আছে।
Verse 10
एष शैलालयो राजा भगदत्त: प्रतापवान् | गजाड्कुशधर: श्रीमान् शेते भुवि निपातित:,ये पर्वतीय, तेजस्वी एवं प्रतापी राजा भगदत्त हाथमें हाथीका अंकुश लिये पृथ्वीपर सो रहे हैं। इन्हें अर्जुनने मार गिराया था
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইজন পাহাৰীয়া দেশৰ প্ৰতাপৱান ৰজা ভগদত্ত; হাতত গজাঙ্কুশ ধৰি, এতিয়া ভূমিত পতিত হৈ শুই আছে।
Verse 11
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्थेषा विराजते । श्वापदेर्भक्ष्य्माणस्य शोभयन्तीव मूर्थजान्,इन्हें हिंसक जीव-जन्तु खा रहे हैं। इनके सिरपर यह सोनेकी माला विराज रही है, जो केशोंकी शोभा बढ़ाती-सी जान पड़ती है
বৈশম্পায়নে ক’লে—যাক শ্বাপদে ভক্ষণ কৰিছে, তাৰ মূৰত এই সোণালী মালা উজ্জ্বল; যেন চুলৰ শোভা বঢ়াইছে।
Verse 12
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत् सुदारुणम् । रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा
বৈশম্পায়নে ক’লে—নিশ্চয়েই, ইয়াৰ সৈতে পাৰ্থৰ যুদ্ধ আছিল অতি দাৰুণ, ৰোমহৰ্ষক আৰু অতিশয় উগ্ৰ; যেন অহিৰূপ বৃত্ৰৰ সৈতে শক্ৰ ইন্দ্ৰৰ ভয়ংকৰ সমৰ।
Verse 13
योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थ धनंजयम् | संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातित:
এই মহাবাহু যোদ্ধাই পাৰ্থ ধনঞ্জয়ৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি তেওঁক সংশয়ত পেলাইছিল; কিন্তু শেষত সেই কুন্তীপুত্ৰৰ হাততেই সি নিহত হ’ল।
Verse 14
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्नन । स एष निहत:ः शेते भीष्मो भीष्मकृताहवे
যাঁৰ শৌৰ্য আৰু বলৰ সমান এই জগতত কোনো নাই, সেই ভীষ্ম—যুদ্ধত ভয়ংকৰ কৰ্ম কৰা—এতিয়া বিদ্ধ হৈ শৰশয্যাত শুই আছে।
Verse 15
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयान सूर्यवर्चसम् । युगान्त इव कालेन पतितं सूर्यमम्बरात्
হে কৃষ্ণ, সূৰ্যসম তেজস্বী শান্তনুনন্দনক শয়ান অৱস্থাত চাওক; যেন যুগান্তত কালে প্ৰেৰিত হৈ সূৰ্য আকাশৰ পৰা পতিত হৈছে।
Verse 16
एष तप्त्वा रणे शत्रून् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । नरसूर्यो5स्तमभ्येति सूर्योडस्तमिव केशव
হে কেশৱ! যেনেকৈ সূৰ্য জগতক তাপ দি অস্তাচললৈ যায়, তেনেকৈ এই পৰাক্ৰমী নৰ-সূৰ্যই ৰণত অস্ত্ৰৰ তাপে শত্ৰুসকলক দগ্ধ কৰি এতিয়া অস্ত গৈছে।
Verse 17
शरतल्पगतं भीष्ममूर्थ्वरेतसमच्युतम् । शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते,जो ऊध्वरेता ब्रह्मचारी रहकर कभी मर्यादासे च्युत नहीं हुए हैं, उन भीष्मको शूरसेवित वीरोचित शयन बाणशय्यापर सोते हुए देख लो
যি ঊৰ্ধ্বৰেতা ব্ৰহ্মচাৰী হৈ কেতিয়াও ব্ৰত-মৰ্যাদাৰ পৰা চ্যুত হোৱা নাই, সেই ভীষ্মক শৰ-তল্পত—শূৰসেৱিত বীৰশয্যাত—শয়ান অৱস্থাত চাওক।
Verse 18
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् | आविश्य शेते भगवान् स्कन्द: शरवर्ण यथा
বৈশম্পায়নে ক’লে—কৰ্ণী, নালীক আৰু নাৰাচ আদি বাণেৰে উত্তম শয্যা পাতি ভীষ্ম তাত শুই বিশ্ৰাম কৰিছে—যেনেকৈ শৰবনত ভগৱান স্কন্দে নল-খাগড়াৰ শয্যাত শয়ন কৰিছিল।
Verse 19
अतूलपूर्ण गाड़्नेयस्त्रिभि्बाणै: समन्वितम् | उपधायोपधानाग्रयं दत्तं गाण्डीवधन्चना
বৈশম্পায়নে ক’লে—গঙ্গানন্দন ভীষ্মে তুলা-ভৰা বালিশ গ্ৰহণ নকৰিলে; গাণ্ডীৱধাৰী অৰ্জুনে দিয়া তিনিটা বাণেৰে নিৰ্মিত শ্ৰেষ্ঠ উপধানকেই তেওঁ শিৰৰ তলত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 20
पालयान: पितु: शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशा: । एष शान्तनव: शेते माधवाप्रतिमो युधि
বৈশম্পায়নে ক’লে—মাধৱ! পিতাৰ আদেশ পালন কৰি, ঊৰ্ধ্বৰেতা মহাযশস্বী শান্তনুনন্দন ভীষ্ম—যুদ্ধত যাৰ তুলনা নাই—ইয়াত শয়ন কৰি আছে।
Verse 21
धर्मात्मा तात सर्वज्ञ: पारावर्येण निर्णये । अमर्त्य इव मर्त्य: सन्नेष प्राणानधारयत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—বৎস! এওঁ ধৰ্মাত্মা আৰু সৰ্বজ্ঞ; ইহলোক-পরলোকৰ বিবেকৰে সিদ্ধান্ত কৰিবলৈ সক্ষম। মানুহ হৈও অমৰসম, আৰু এতিয়াও প্ৰাণ ধৰি আছে।
Verse 22
नास्ति युद्धे कृती कश्रिन्न विद्वान् न पराक्रमी | यत्र शान्तनवो भीष्म: शेतेडद्य निहत: शरै:
বৈশম্পায়নে ক’লে—যুদ্ধত সঁচাকৈয়ে ন কোনো কুশল, ন বিদ্বান, ন পৰাক্ৰমী—য’ত শান্তনুনন্দন ভীষ্ম আজি বাণাহত হৈ শয়ন কৰি আছে।
Verse 23
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवै: । धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्ट: सत्यवादिना,पाण्डवोंके पूछनेपर इन धर्मज्ञ एवं सत्यवादी शूरवीरने स्वयं ही अपनी मृत्युका उपाय बता दिया था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवचने त्रयोविंशो 5ध्याय: ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে— পাণ্ডৱসকলে সোধাত, ধৰ্মজ্ঞ আৰু সত্যবাদী সেই শূৰবীৰে যুদ্ধত নিজৰ মৃত্যু কেনেকৈ ঘটিব, সেই উপায় নিজেই প্ৰকাশ কৰিলে। (এইদৰে মহাভাৰতৰ স্ত্ৰীপৰ্বৰ অন্তৰ্গত স্ত্ৰীবিলাপপৰ্বত ‘গান্ধাৰী-বচন’ নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত।)
Verse 24
प्रणष्ट: कुरुवंशश्न॒ पुनर्येन समुद्धृत: । स गत: कुरुभि: सार्ध महाबुद्धि: पराभवम्,जिन्होंने नष्ट हुए कुरुवंशका पुनः उद्धार किया था, वे ही परम बुद्धिमान् भीष्म इन कौरवोंके साथ परास्त हो गये
বৈশম্পায়নে ক’লে— যিজনে একদা নষ্টপ্ৰায় কুৰুবংশক পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিছিল, সেই মহাবুদ্ধি মহাত্মা ভীষ্ম আজি কৌৰৱসকলৰ সৈতে পৰাভৱক প্ৰাপ্ত হৈছে।
Verse 25
धर्मेषु कुरव: क॑ नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवब्ते स्वर्ग देवकल्पे नरर्षभे,माधव! इन देवतुल्य नरश्रेष्ठ देवव्रतके स्वर्गलोकमें चले जानेपर अब कौरव किसके पास जाकर धर्मविषयक प्रश्न करेंगे
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মাধৱ! দেৱসদৃশ নৰশ্ৰেষ্ঠ দেৱব্ৰত (ভীষ্ম) স্বৰ্গলৈ গ’লে, এতিয়া কৌৰৱসকলে ধৰ্মবিষয়ে কাৰ ওচৰত গৈ সোধিব?
Verse 26
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्य सात्यकेस्तथा | त॑ं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— যিজন অৰ্জুনক শাসন কৰি শিক্ষাদান কৰিছিল, সাত্যকিৰো আচার্য, আৰু কৌৰৱসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ গুৰু— সেই দ্ৰোণক ৰণভূমিত পতিত অৱস্থাত চোৱা।
Verse 27
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वर: । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो5पि माधव
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মাধৱ! যিদৰে ত্ৰিদশেশ্বৰ ইন্দ্ৰে চতুৰ্বিধ অস্ত্ৰবিদ্যা জানে, অথবা মহাবীৰ্য ভাৰ্গৱ (পৰশুৰাম) জানে, তেনেদৰে দ্ৰোণো জানিছিল।
Verse 28
यस्य प्रसादाद् वीभत्सु: पाण्डव: कर्म दुष्करम् | चकार स हत:ः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्
যাঁৰ প্ৰসাদে পাণ্ডুপুত্ৰ বীভৎসু (অৰ্জুন) দুষ্কৰ কৰ্ম সাধন কৰিছিল, সেই আচার্যই আজি ইয়াত নিহত হৈ পৰি আছে; তেওঁৰ অস্ত্ৰসমূহেও তেওঁক ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 29
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान् | सो<यं शस्त्रभतां श्रेष्ठो द्रोण: शस्त्रै: परिक्षत:
যাঁক আগত ৰাখি কৌৰৱসকলে পাণ্ডৱসকলক আহ্বান কৰিছিল, সেই অস্ত্ৰধাৰীৰ শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণেই এতিয়া অস্ত্ৰাঘাতে ক্ষত-বিক্ষত হৈ পৰি আছে।
Verse 30
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् | स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावक:,शत्रुओंकी सेनाको दग्ध करते समय जिनकी गति अग्निके समान होती थी, वे ही बुझी हुई लपटोंवाली आगके समान मरकर पृथ्वीपर पड़े हैं
শত্ৰুসেনা দহনত যাঁৰ গতি অগ্নিৰ দৰে আছিল, তেওঁ এতিয়া নিহত হৈ ভূমিত নিস্তেজ শিখাৰ পাৱকৰ দৰে পৰি আছে।
Verse 31
धनुर्मष्टिरशीर्णश्व हस्तावापश्च माधव । द्रोणस्य निहतस्याजौ दृश्यते जीवतो यथा
হে মাধৱ! যুদ্ধত দ্ৰোণ নিহত হ’লেও তেওঁৰ হাতত ধনুৰ মুঠ ঢিলা হোৱা নাই; দস্তানা আৰু হাত-ৰক্ষকো তেনেকৈয়ে দেখা যায়—যেন জীৱিত পুৰুষৰ হাততেই আছে।
Verse 32
वेदा यस्माच्च चत्वार: सर्वाण्यस्त्राणि केशव । अनपेतानि वै शूराद् यथैवादौ प्रजापते:
হে কেশৱ! আদিতে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ পৰা যেন বেদ কেতিয়াও পৃথক হোৱা নাছিল, তেনেকৈ সেই বীৰ দ্ৰোণৰ পৰা চাৰিও বেদ আৰু সমগ্ৰ অস্ত্ৰবিদ্যা কেতিয়াও আঁতৰি যোৱা নাছিল; তথাপি আজি বন্দিজনে যাৰ স্তৱ কৰিছিল আৰু শত শত শিষ্যই যাৰ পূজা কৰিছিল, সেই পদ্মসদৃশ, পূজনীয় চৰণদ্বয়ক শিয়ালে টানি লৈ গৈছে।
Verse 33
वन्दनाहाविमौ तस्य बन्दिभिव्वन्दितो शुभौ | गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কেশৱ! এই দুটা শুভ, বন্দনীয় চৰণ—যাক একেদা বন্দীজনে স্তৱ কৰিছিল আৰু শত শত শিষ্যই পূজা কৰিছিল—আজি শিয়ালে টানি লৈ গৈছে। যেনেকৈ প্ৰাচীন কালত প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ পৰা বেদ কেতিয়াও বিচ্ছিন্ন নহ’ল, তেনেকৈ সেই বীৰ দ্ৰোণৰ পৰা চাৰিও বেদ আৰু সমগ্ৰ অস্ত্ৰশাস্ত্ৰ কেতিয়াও দূৰ নহ’ল; তথাপি সেই আচার্যৰ পূজিত পদযুগল আজি এনে কৰুণ গতি লাভ কৰিছে।
Verse 34
द्रोणं द्रपदपुत्रेण निहत॑ं मधुसूदन । कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মধুসূদন! দ্ৰুপদপুত্ৰই দ্ৰোণক বধ কৰিলে। তেওঁৰ কাষতে কৃপী দীনভাবে বহি আছে; শোকে তাৰ চেতনা আঘাতপ্ৰাপ্ত, প্ৰায় নিস্তেজ।
Verse 35
तां पश्य रुदतीमार्ता मुक्तकेशीमधोमुखीम् । हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
তাক চোৱা—কৃপীক—আৰ্ত হৈ কান্দি আছে; চুলি মেলি দিছে, মুখ নত; আৰু অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ নিজৰ নিহত স্বামী দ্ৰোণৰ কাষতে বহি সে উপাসনা কৰি আছে।
Verse 36
बाणैभिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । उपास्ते वै मृथे द्रोणं जटिला ब्रह्मबचारिणी
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কেশৱ! ধৃষ্টদ্যুম্নৰ বাণে যাৰ কবচ ছিন্নভিন্ন হৈছে, সেই দ্ৰোণৰ কাষতে ৰণভূমিত জটাধাৰিণী, ব্ৰহ্মচাৰিণী কৃপী বহি আছে।
Verse 37
प्रेतकृत्यं च यतते कृपी कृपणमातुरा । हतस्य समरे भर्तु: सुकुमारी यशस्विनी,शोकसे दीन और आतुर हुई यशस्विनी सुकुमारी कृपी समरमें मारे गये पतिदेवका प्रेतकर्म करनेकी चेष्टा कर रही है
বৈশম্পায়নে ক’লে—শোকে দীন আৰু ব্যাকুল, যশস্বিনী সুকুমাৰী কৃপী সমৰত নিহত নিজৰ পতিৰ প্ৰেতক্ৰিয়া সম্পাদন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি আছে।
Verse 38
अग्नीनाधाय विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः । द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगा:
বিধিমতে পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰি চিতাখন চাৰিওফালে প্ৰজ্বলিত কৰা হ’ল। তাৰ পিছত তাত দ্ৰোণক স্থাপন কৰি সামগানকাৰী ব্ৰাহ্মণসকলে বিধিপূৰ্বক ত্ৰিবিধ সাম গাই উঠিল।
Verse 39
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्म॒चारिण: । भनुर्भि: शक्तिभिश्वैव रथनीडैश्व माधव
হে মাধৱ! এই জটাধাৰী ব্ৰহ্মচাৰীসকলেও চিতা সাজু কৰিছে—ধনু, শক্তি আৰু ৰথৰ আসন-সামগ্ৰীৰ সৈতে।
Verse 40
शरैश्न विविधैरन्यैर्थक्ष्यते भूरितेजसम् । इति द्रोणं समाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
আৰু নানা প্ৰকাৰ আন তীৰেও সেই মহাতেজস্বী বীৰজন বিদীৰ্ণ হৈছিল—এনে কৈ কৈ তেওঁলোকে দ্ৰোণক চিতাত স্থাপন কৰিলে; তাৰ পিছত গুণগানও কৰিলে, ক্ৰন্দনও কৰিলে।
Verse 41
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे । माधव! इन जटाधारी ब्रह्मचारियोंने धनुष
আৰু কিছুমানে অন্ত্যকালত উপযোগী ত্ৰিবিধ সামেৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰে।
Verse 42
गच्छन्त्यभिमुखा गड़्ां द्रोणशिष्या द्विजातय: । अपय्व्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपी च ते
দ্ৰোণৰ দ্বিজাত শিষ্যসকল গঙ্গাৰ অভিমুখে আগবাঢ়িল। কৃপীক আগত ৰাখি আৰু চিতাখন সোঁফালে (প্ৰদক্ষিণা-ভাব বজাই) ৰাখি তেওঁলোকে গতি কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to interpret “victory” when the visible outcome is kin-saturated loss: Gāndhārī’s catalog of the fallen forces an ethical reckoning that balances martial duty against the human and social costs now demanding ritual response.
The chapter implies that power and prowess are impermanent and must be subordinated to dharma: truthful acknowledgment of harm, compassion in witnessing, and adherence to ritual obligations become the stabilizing practices after political violence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter’s meta-function is archival and transitional—moving from heroic narrative to rites and remembrance, thereby preparing the ethical ground for later instruction-oriented books.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.