Adhyaya 19
स्त्रीपर्व — गान्धारीविलापः (Strī Parva — Gāndhārī’s Lament over the Fallen)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Gāndhārī’s Battlefield Lament) — Adhyāya 19 Context Unit
Gāndhārī addresses Kṛṣṇa (Mādhava/Madhusūdana) while surveying the battlefield. She points out her son Vikarṇa, described as wise and heroic, now lying slain and disfigured; she notes the contrast between his former comfort and his present state in dust, and the predation of birds and beasts. She observes a young wife attempting unsuccessfully to ward off vultures from the corpse, emphasizing helplessness and the erosion of dignity after conflict. She then identifies other fallen Dhārtarāṣṭra warriors—Durmukha (killed while facing the enemy), Citraseṇa (likened to an exemplar among archers), Viviṃśati (surrounded by vultures, yet still portrayed with striking facial beauty), and Duḥsaha (his body covered with arrows, compared to a mountain adorned with blossoming trees). The chapter’s technique is elegiac cataloguing: heroic epithets and aesthetic similes are juxtaposed with bodily ruin, converting martial praise into an ethical indictment of the war’s cost.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के शवों के बीच गान्धारी श्रीकृष्ण के सम्मुख आती हैं—और एक-एक करके अपने पुत्रों के निर्जीव शरीर दिखाकर विलाप आरम्भ करती हैं। → वह विकर्ण, दुर्मुख, चित्रसेन, विविंशति और दुःसह के रूप-लक्षण, शौर्य, प्रतिज्ञा-पालन और युद्ध-वैभव का स्मरण कराती हैं; फिर उसी स्मरण को उनके कटे-फटे, बाणों से ढँके शरीरों की दृश्य-यथार्थता से टकराती हैं। → गान्धारी का विलाप चरम पर पहुँचता है जब वह विकर्ण के ‘सम्मानित’ और ‘सुखार्ह’ होने का वर्णन करते हुए भीमसेन द्वारा उसके ‘सौ-सौ टुकड़े’ किए जाने की बात कहती हैं—वीरता और क्रूर अंत का यह तीखा विरोध अध्याय का शिखर बनता है। → वह दुःसह के शरीर को शरों से आच्छादित, स्वर्णमाला और दीप्त कवच से युक्त बताकर दिखाती हैं—मृत्यु के बाद भी शौर्य-आभा का एक अंतिम, करुण प्रकाश; और कृष्ण के सामने अपने शोक को साक्षी-रूप में स्थिर कर देती हैं। → कृष्ण के प्रति गान्धारी का यह आरोप-भरा शोक आगे किस दिशा में जाएगा—सांत्वना, तर्क, या शाप—इसकी छाया अध्याय के अंत में बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
प्याज बक। अऑफि्--छऋाय एकोनविशो< ध्याय: विकर्ण
গান্ধাৰীয়ে ক’লে—“হে মাধৱ! জ্ঞানীসকলে মান্য কৰা মোৰ পুত্ৰ বিকৰ্ণ আজি ভূমিত নিহত হৈ পৰি আছে—ভীমে যেন তাক শতধা কৰি পেলালে। হে কেশৱ! লোকে কৈছিল, বল আৰু শৌৰ্যত সি অর্ধেক আৰু অধিক। হে দাশাৰ্হ! পিতাৰ লগতে তোমাৰ হাততে লালিত সি গৰ্বিত, প্ৰচণ্ড—উন্মত্ত সিংহৰ দৰে আছিল।”
Verse 2
गान्धारी बोलीं--माधव! यह मेरा पुत्र विकर्ण, जो दिद्दानोंद्वारा सम्मानित होता था, भूमिपर मरा पड़ा है। भीमसेनने इसके भी सौ-सौ टुकड़े कर डाले हैं ।।
গান্ধাৰী ক’লে—মাধৱ! দিদ্দানসকলে সন্মান কৰা মোৰ এই পুত্ৰ বিকৰ্ণ আজি ভূমিত নিহত হৈ পৰি আছে। ভীমসেনে তাকো শত-শত খণ্ড কৰি পেলাইছে। মধুসূদন! হাতীৰ সেনাৰ মাজত বিকৰ্ণ নিহত হৈ শুই আছে—যেন শৰত্কালত ক’লা মেঘপুঞ্জে ঘেৰি ধৰিলেও চন্দ্ৰ শোভা পায়, তেনেকৈ ভীমহত বিকৰ্ণো তাতে পৰি আছে।
Verse 3
अस्य चापग्रहेणैव पाणि: कृतकिणो महान् | कथज्जचिच्छिद्यते गृप्रैरत्तुकामैस्तलत्रवान्
ধনুক ধৰি থকাৰ ফলতেই তাৰ ডাঙৰ তালুত ডাঠ কঁঠা (কেলাছ) পৰিছে। আৰু এতিয়াও তাৰ হাতত দস্তানা বাঁধা আছে; সেয়ে মাংসলোভী শকুনবোৰেও বৰ কষ্টে কোনোমতে তাক ছিঁড়ি কাটিব পাৰে।
Verse 4
अस्य भार्या5<मिषप्रेप्सून् गृध्रकाकांस्तपस्विनी । वारयत्यनिशं बाला न च शकनोति माधव
মাধৱ! তাৰ তপস্বিনী পত্নী—যি এতিয়াও কিশোৰী—মাংসলোভী শকুন আৰু কাকবোৰক অবিৰাম আঁতৰাবলৈ চেষ্টা কৰে; কিন্তু সফল হ’ব নোৱাৰে।
Verse 5
युवा वृन्दारक: शूरो विकर्ण: पुरुषर्षभ । सुखोषित: सुखार्हश्च शेते पांसुषु माधव
পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ মাধৱ! বিকৰ্ণ আছিল নবযৌৱন, দেৱতাৰ দৰে দীপ্তিমান, শূৰবীৰ, সুখত লালিত আৰু সুখভোগৰেই যোগ্য; কিন্তু আজি সি ধূলিত লুটিয়াই পৰি আছে।
Verse 6
कर्णिनालीकनाराचैभिंन्नमर्माणमाहवे । अद्यापि न जहात्येन॑ लक्ष्मीर्भरतसत्तमम्
যুদ্ধত কৰ্ণী, নালীক আৰু নাৰাচ বাণৰ আঘাতে তাৰ মর্মস্থান বিদীর্ণ হৈছে; তথাপি এই ভৰতশ্ৰেষ্ঠ বীৰক লক্ষ্মী—তাৰ দেহকান্তি আৰু শুভ দীপ্তি—এতিয়াও ত্যাগ কৰা নাই।
Verse 7
एष संग्रामशूरेण प्रतिज्ञां पालयिष्यता । दुर्मुखो5भिमुख: शेते हतोडरिगणहा रणे
ইয়াত প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰিবলৈ দৃঢ় সেই সংগ্ৰামশূৰৰ হাতত মুখামুখি যুঁজত নিহত দুৰ্মুখ ৰণভূমিত পৰি আছে। যি শত্ৰুসমূহৰ সংহাৰক আছিল, সিও ভীমসেনৰ প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ দৃঢ়তাত ঢলি পৰি সমৰত নিস্তেজ হৈ শয়ন কৰিছে।
Verse 8
तस्यैतद् वदनं कृष्ण श्वापदैरर्धभक्षितम् । विभात्यभ्यधिकं तात सप्तम्यामिव चन्द्रमा:
হে কৃষ্ণ, তাৰ এই মুখ শ্বাপদে অর্ধেক ভক্ষণ কৰিছে; তথাপি সপ্তমীৰ চন্দ্ৰমাৰ দৰে অধিক উজ্জ্বল হৈ দেখা দিছে।
Verse 9
शूरस्य हि रणे कृष्ण पश्याननमथेदृशम् । स कथं निहतोअमित्रै: पांसून् ग्रसति मे सुत:
হে কৃষ্ণ, ৰণশূৰৰ মুখ চাওঁ—কিমান দীপ্তিময়! তেন্তে মোৰ এই পুত্ৰ শত্রুৰ হাতত কেনেকৈ নিহত হৈ এতিয়া ধূলি গিলি পৰি আছে?
Verse 10
यस्याहवमुखे सौम्य स्थाता नैवोपपद्यते । स कथं दुर्मुखोमित्रैहतो विबुधलोकजित्,सौम्य! युद्धके मुहानेपर जिसके सामने कोई ठहर नहीं पाता था, उस देवलोकविजयी दुर्मुखको शत्रुओंने कैसे मार डाला?
হে সৌম্য, যুঁজৰ মুখত যাৰ সন্মুখত কোনেও থিয় হ’ব নোৱাৰিছিল, দেৱলোকজয়ী সেই দুৰ্মুখ শত্রুৰ হাতে কেনেকৈ নিহত হ’ল?
Verse 11
चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन । धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमानं धनुष्मताम्,मधुसूदन! देखो, जो धनुर्धरोंका आदर्श था, वही यह धृतराष्ट्रका पुत्र चित्रसेन मारा जाकर पृथ्वीपर पड़ा हुआ है
হে মধুসূদন, চাওঁ—ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ এই পুত্ৰ চিত্ৰসেন নিহত হৈ ভূমিত শয়ন কৰিছে। যি ধনুৰ্ধৰসকলৰ আদৰ্শ আছিল, সেয়েই আজি মাটিত পৰি আছে।
Verse 12
तं चित्रमाल्याभरणं युवत्य: शोककर्शिता: । क्रव्यादसंघै: सहिता रुदत्य: पर्युपासते
বৈশম্পায়নে ক’লে—শোকে ক্ষয়প্ৰাপ্ত যুৱতীসকল কান্দি কান্দি, মাংসভোজী হিংস্ৰ জন্তুৰ দলসহ, বিচিত্ৰ মালা আৰু অলংকাৰধাৰী সেই পুৰুষজনক চাৰিওফালে ঘেৰি তেওঁৰ কাষতে বহি আছে।
Verse 13
सत्रीणां रुदितनिर्घोष: श्वापदानां च गर्जितम् | चित्ररूपमिदं कृष्ण विचित्र प्रतिभाति मे
বৈশম্পায়নে ক’লে—এফালে স্ত্ৰীসকলৰ কান্দোনৰ উচ্চ ধ্বনি, সিফালে হিংস্ৰ জন্তুৰ গর্জন। হে কৃষ্ণ, এই দৃশ্য মোৰ দৃষ্টিত অদ্ভুতভাৱে বিচিত্ৰ আৰু অস্বস্তিকৰ।
Verse 14
युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवित: । विविंशतिरसौ शेते ध्वस्त: पांसुषु माधव
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মাধৱ, চোৱা—দেৱতুল্য যুৱক বিবিংশতি, যাক সদায় শ্ৰেষ্ঠ স্ত্ৰীসকলে সেৱা কৰিছিল, আজি ধ্বস্ত হৈ ধূলিত পৰি আছে।
Verse 15
शरसंकृत्तवर्माणं वीरं॑ विशसने हतम् । परिवायसिते गृश्रा: पश्य कृष्ण विविंशतिम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কৃষ্ণ, চোৱা—শৰে কাটি-ছিঙি তাৰ বর্ম চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈছে। সমৰভূমিত নিহত সেই বীৰ বিবিংশতিক গৃধ্ৰসকলে চাৰিওফালে ঘেৰি বহি আছে।
Verse 16
प्रविश्य समरे शूर: पाण्डवानामनीकिनीम् | स वीरशयमने शेते पर: सत्पुरुषोचिते,जो शूरवीर समरांगणमें पाण्डवोंकी सेनाके भीतर घुसकर लोहा लेता था, वही आज सत्पुरुषोचित वीरशय्यापर शयन कर रहा है
বৈশম্পায়নে ক’লে—যি শূৰ বীৰ সমৰত পাণ্ডৱসকলৰ সেনাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি পৰাক্ৰম দেখুৱাইছিল, সেয়াই এতিয়া সৎপুৰুষোচিত বীৰশয্যাত শায়িত।
Verse 17
स्मितोपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपोपमम् | अतीव शुभ्र॑ वदनं कृष्ण पश्य विविंशते:
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে কৃষ্ণ, চোৱা; বিবিংশতিৰ মুখ অতি উজ্জ্বল আৰু দীপ্তিময়। তাৰ অধৰত মৃদু হাঁহি খেলি আছে; নাসিকা সুগঠিত, ভ্ৰূযুগল সুন্দৰ। তাৰ মুখ তাৰাধিপ চন্দ্ৰৰ দৰে শোভা পাইছে।
Verse 18
एनं हि पर्युपासन्ते बहुधा वरयोषित: । क्रीडन्तमिव गन्धर्व देवकन्या: सहस्रश:
বৈশম্পায়নে ক’লে— নানা ধৰণে উৎকৃষ্ট নাৰীয়ে তাক সেবা কৰিছিল। যেনেকৈ ক্ৰীড়াৰত গন্ধৰ্বক ঘিৰি সহস্ৰ সহস্ৰ দেবকন্যা থাকে, তেনেকৈ বিবিংশতিৰ সেবাতো বহু সুন্দৰী নাৰী সদায় উপস্থিত আছিল।
Verse 19
हन्तारं परसैन्यानां शूरं समितिशो भनम् । निबर्हणममित्राणां दु:सहं विषहेत कः
বৈশম্পায়নে ক’লে— শত্রুসেনা সংহাৰ কৰিব পৰা, সমৰত শোভিত সেই শূৰ, অমিত্ৰনাশক দুঃসহৰ অসহনীয় বেগ কোনে সহিব পাৰিলেহেঁতেন?
Verse 20
दुःसहस्यैतदाभाति शरीरं संवृतं शरै: । गिरिरात्मगतै: फुल्लै: कर्णिकारैरिवाचित:,उसी दुःसहका यह शरीर बाणोंसे खचाखच भरा हुआ है, जो अपने ऊपर खिले हुए कनेरके फूलोंसे व्याप्त पर्वतके समान सुशोभित होता है
বৈশম্পায়নে ক’লে— দুঃসহৰ এই দেহটো শৰবাণে ঘনকৈ আৱৃত দেখা যায়; যেন নিজৰ গাত ফুটে থকা কৰ্ণিকাৰ ফুলে ঢকা এক পৰ্বত।
Verse 21
शातकौम्या स्रजा भाति कवचेन च भास्वता । अग्निनेव गिरि: श्वेतो गतासुरपि दुःसह:
বৈশম্পায়নে ক’লে— প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলেও দুঃসহ সোণৰ মালা আৰু দীপ্তিমান কবচে শোভিত; সি যেন অগ্নিৰে আলোকিত শুভ্ৰ পৰ্বত।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of how to interpret kṣātra duty when its outcomes include indignity for the dead and suffering for survivors—forcing a reassessment of whether “heroic” action can be ethically complete without care, restraint, and accountability.
The implied upadeśa is that power, beauty, and martial excellence are impermanent and ethically insufficient as final measures; true evaluation requires compassion and a willingness to face consequences beyond immediate political outcomes.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter functions instead as narrative-ethical testimony, where understanding arises from witnessing and reflection rather than from a stated ritual reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.