Adhyaya 14
स्त्रीपर्व — गान्धारीभीमसेनसंवादः (Strī-parva — Gāndhārī–Bhīmasena Dialogue on Wartime Conduct)
Upa-parva: Gāndhārī–Bhīmasena Saṃvāda (Confrontation and Apologia Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Bhīmasena, responding with deference to Gāndhārī, seeks forgiveness if any adharma occurred under fear and self-protection. He argues that Duryodhana’s exceptional strength could not be overcome by ordinary means and claims strategic necessity: preventing a scenario where, after killing Bhīma, Duryodhana would retain sovereignty. Bhīma recalls prior provocations—especially the public humiliation of Draupadī—and asserts that without neutralizing Suyodhana, the Pāṇḍavas could not securely enjoy the earth. Gāndhārī rejects the praise implicit in Bhīma’s rationale and interrogates a particularly stigmatized act: Bhīma’s drinking of blood in battle (linked to the Duḥśāsana episode), labeling it socially condemned and cruel. Bhīma responds that blood should not be consumed at all, yet emphasizes fraternal identity and vow-constraint; he asserts he did not transgress beyond the mouth and invokes Yama (Vaivasvata) as witness to his blood-stained hands. He admits enduring inner remembrance of words spoken in anger during Draupadī’s humiliation and claims he acted to fulfill a vow to avoid deviation from kṣatriya duty. He further argues that Gāndhārī should not suspect him alone when her sons were previously left unchecked. Gāndhārī then presses a dynastic-ethical question: why, after killing a hundred sons, Bhīma left no remnant lineage for the blind royal couple, implying that sparing even one would have mitigated grief if dharma were truly upheld.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की अनुमति पाकर पाण्डव शोकाकुल हस्तिनापुर-प्रांगण में आते हैं; उधर पुत्रशोक से दग्ध गान्धारी यह जानकर कि युधिष्ठिर उपस्थित है, उसे शाप देने को उद्यत होती है। → गान्धारी के भीतर का क्रोध ‘धर्म’ के आवरण में उबलता है—विशेषतः भीम द्वारा गदा-युद्ध में नाभि के नीचे प्रहार (कृष्ण के देखते हुए) उसे असह्य लगता है। व्यास, सत्यवती-पुत्र, पहले ही उसके ‘पापमभिप्राय’ को भाँप लेते हैं और बीच में आकर रोकते हैं। → व्यास गान्धारी की सत्यनिष्ठा का स्मरण कराते हैं—‘तुम्हारी वाणी कभी असत्य नहीं हुई’; उसी क्षण गान्धारी का शाप-उद्यम और मातृ-शोक आमने-सामने खड़े हो जाते हैं, और वह स्वीकार करती है कि दुर्भाव नहीं, पर शोक से मन विह्वल है। → गान्धारी अपने क्रोध को संयम में लाती है और संरक्षण-धर्म की बात कहती है—जैसे कुन्ती अपने पुत्रों की रक्षक है, वैसे ही वह भी; और धृतराष्ट्र को भी वैसा ही रक्षण करना चाहिए। वह पाण्डवों को सर्वथा अपराधी नहीं ठहराती, पर भीम के अधर्म-प्रहार को अपने कोप का कारण बताती है। → गान्धारी का प्रश्न हवा में लटकता है—‘महात्माओं द्वारा निर्दिष्ट धर्म को शूरवीर प्राण-हेतु कैसे त्यागें?’ यह संकेत देता है कि धर्म-निर्णय अभी शेष है और शाप/प्रतिशोध की छाया पूरी तरह टली नहीं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल चतुर्दशो 5 ध्याय: पाण्डवोंको शाप देनेके लिये उद्यत हुई गान्धारीको व्यासजीका समझाना वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपाण्डवा: । अभ्ययुर्भ्नातर: सर्वे गान्धारीं सह केशवा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ অনুমতি লৈ কুৰুবংশীয় পাণ্ডৱ ভ্ৰাতাসকল সকলোৱে কেশৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ সৈতে গান্ধাৰীৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 2
ततो ज्ञात्वा हतामित्र॑ युधिष्ठिरमुपागतम् । गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता
তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে শত্রুসকলক সংহাৰ কৰি নিজৰ ওচৰলৈ আহিছে বুলি জানি, পুত্ৰশোকে ব্যাকুল, নিন্দাৰহিত গান্ধাৰীয়ে তেওঁক শাপ দিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 3
तस्या: पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति । ऋषि: सत्यवतीपुत्र: प्रागेव समबुध्यत
পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি তাইৰ পাপময় অভিপ্ৰায় জানি, সত্যৱতীপুত্ৰ ঋষি (ব্যাস) ই আগতেই উপলব্ধি কৰিছিল।
Verse 4
स गज्जायामुपस्पृश्य पुण्यगन्धि पय:ः शुचि । त॑ देशमुपसम्पेदे परमर्षिमनोजव:
মনোজৱ সেই মহৰ্ষিয়ে গজ্জাত পুণ্যসুগন্ধি শুদ্ধ জলে আচমন কৰি, য’ত পৰম ঋষি আছিল সেই স্থানলৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
पाण्डवोंके प्रति गान्धारीके मनमें पापपूर्ण संकल्प है, इस बातको सत्यवतीनन्दन महर्षि व्यास पहले ही जान गये थे। उनके उस अभिप्रायको जानकर वे मनके समान वेगशाली महर्षि गंगाजीके पवित्र एवं सुगन्धित जलसे आचमन करके शीघ्र ही उस स्थानपर आ पहुँचे ।।
পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি গান্ধাৰীৰ মনত থকা পাপময় সংকল্প সত্যৱতীনন্দন ব্যাসে আগতেই জানিছিল। মনোজৱ সেই মহৰ্ষিয়ে গঙ্গাৰ পুণ্যসুগন্ধি শুদ্ধ জলে আচমন কৰি শীঘ্ৰে তাত উপস্থিত হ’ল। দিব্য দৃষ্টিৰে চাই আৰু মনক সেই বিষয়তে একাগ্ৰ কৰি, তেওঁ তাত সকলো প্ৰাণীৰ অন্তৰ্ভাৱ বুজি পালে।
Verse 6
स स्नुषामब्रवीत् काले कल्यवादी महातपा: । शापकालमवाक्षिप्प शमकालमुदीरयन्
যথাসময়ত কল্যাণবচন কোৱা মহাতপস্বী ব্যাসে নিজৰ পুত্ৰবধূৰ ওচৰলৈ আহিল। শাপৰ ক্ষণ আঁতৰাই শান্তিৰ ক্ষণ আগবঢ়াই, শোক আৰু ক্ৰোধক সংযম আৰু হিতৰ দিশে ঘূৰাবলৈ তেওঁ এইদৰে ক’লে—
Verse 7
न कोप: पाण्डवे कार्यो गान्धारि शममाप्रुहि । वचो निगृह्मातामेतच्छूणु चेदं वचो मम
বৈশম্পায়নে ক’লে— “গান্ধাৰী! পাণ্ডৱ (যুধিষ্ঠিৰ)ৰ প্ৰতি ক্ৰোধ নকৰিবা; শান্তি লাভ কৰা। ওঁঠলৈ উঠি অহা কথাবোৰ সংযত কৰি মোৰ এই কথা শুনা।”
Verse 8
उक्तास्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयमिच्छता । शिवमाशास्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभि:
যোৱা আঠাৰ দিন ধৰি জয় কামনা কৰা তোমাৰ পুত্ৰই প্ৰতিদিন তোমাক কৈছিল— “মা! মই শত্ৰুসকলৰ সৈতে যুদ্ধলৈ গৈ আছোঁ; মোৰ মঙ্গলৰ বাবে আশীৰ্বাদ দিয়া।”
Verse 9
सा तथा याच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा । उक्तवत्यसि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जय:
বৈশম্পায়নে ক’লে— “এইদৰে জয়কামী দুর্যোধনে সময়ে সময়ে তোমাক অনুৰোধ কৰিলে, হে গান্ধাৰী, তুমি সদায় এই উত্তৰেই দিছিলা— ‘য’ত ধৰ্ম, ত’তেই জয়।’”
Verse 10
न चाप्यतीतां गान्धारि वाचं ते वितथामहम् । स्मरामि भाषमाणायास्तथा प्राणिहिता ह्सि
বৈশম্পায়নে ক’লে— “হে গান্ধাৰী! অতীতত তুমি সাধাৰণ কথোপকথনতেও কেতিয়াও অসত্য কোৱা বুলি মোৰ মনত নপৰে। সঁচাকৈয়ে তুমি সদায় প্ৰাণীৰ হিতত তৎপৰ আছিলা।”
Verse 11
विग्रहे तुमुले राज्ञां गत्वा पारमसंशयम् । जितं पाण्डुसुतैर्युद्धे नूनं धर्मस्ततोडधिक:
ৰাজাসকলৰ এই ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ সন্দেহৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি পাণ্ডুপুত্ৰসকলে যুঁজত বিজয় লাভ কৰিলে; ইয়াৰ পৰা নিঃসন্দেহে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল যে ধৰ্মৰ বলেই সৰ্বাধিক।
Verse 12
क्षमाशीला पुरा भूत्वा साद्य न क्षमसे कथम् | अधर्म जहि धर्मज्ञे यतो धर्मस्ततो जय:,“धर्मज्ञे! तुम तो पहले बड़ी क्षमाशील थी। अब क्यों नहीं क्षमा करती हो? अधर्म छोड़ो क्योंकि जहाँ धर्म है, वहीं विजय है
ধৰ্মজ্ঞে! তুমি আগতে অতি ক্ষমাশীলা আছিলা; এতিয়া কেনেকৈ ক্ষমা নকৰা? অধৰ্ম ত্যাগ কৰা, কিয়নো য’ত ধৰ্ম আছে তাতেই জয়।
Verse 13
स्वं च धर्म परिस्मृत्य वाचं चोक्तां मनस्विनि । कोपं संयच्छ गान्धारि मैवं भू: सत्यवादिनि
মনস্বিনী গান্ধাৰী! নিজৰ ধৰ্ম আৰু তুমি কোৱা বাক্য স্মৰণ কৰি ক্ৰোধ সংযত কৰা। সত্যবাদিনী! পুনৰ এনেদৰে আচৰণ নকৰিবা।
Verse 14
गान्धायुवाच भगवजन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यत: । पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्नलतीव मे
গান্ধাৰী ক’লে—ভগৱন! পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি মোৰ বিদ্বেষ নাই, তেওঁলোকৰ বিনাশো মই নাচাওঁ; কিন্তু পুত্ৰশোকৰ বলত মোৰ মন হঠাৎ যেন বিচলিত আৰু বিভ্ৰান্ত হৈ পৰে।
Verse 15
यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास्तथा मया । तथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्या यथा त्वया
কুন্তীৰ কাৰণে যেনেকৈ এই কৌন্তেয়সকল ৰক্ষিতব্য, তেনেকৈ মইও তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰিব লাগিব; আৰু তুমি যেনেকৈ তেওঁলোকৰ ৰক্ষা কামনা কৰিছা, তেনেকৈ ধৃতৰাষ্ট্ৰৰো কৰ্তব্য তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰা।
Verse 16
दुर्योधनापराधेन शकुने: सौबलस्य च । कर्णदु:शासनाभ्यां च कृतो<यं कुरुसंक्षय:,कुरुकुलका यह संहार तो दुर्योधन, मेरे भाई शकुनि, कर्ण तथा दुःशासनके अपराधसे ही हुआ है
বৈশম্পায়নে ক’লে—দুৰ্যোধনৰ অপৰাধে, সুবলপুত্ৰ শকুনিৰ দোষে, আৰু কৰ্ণ-দুঃশাসনৰ দুষ্কর্মে এই কুৰুবংশ-ক্ষয় সংঘটিত হৈছে।
Verse 17
नापराध्यति बीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदर: । नकुल: सहदेवश्न नैव जातु युधिछ्िर:,इसमें न तो अर्जुनका अपराध है और न कुन्तीपुत्र भीमसेनका। नकुल-सहदेव और युधिष्ठिरको भी कभी इसके लिये दोष नहीं दिया जा सकता
বৈশম্পায়নে ক’লে—এই বিষয়ত বীভৎসু অৰ্জুনৰো অপৰাধ নাই, পৃথাপুত্ৰ বৃকোদৰ ভীমৰো নাই। নকুল-সহদেৱকো, আৰু যুধিষ্ঠিৰকো কেতিয়াও ইয়াৰ বাবে দোষী কৰিব নোৱাৰি।
Verse 18
युध्यमाना हि कौरव्या: कृन्तमाना: परस्परम् | निहता: सहिताश्षान्यैस्तच्च नास्त्यप्रियं मम
বৈশম্পায়নে ক’লে—কৌৰৱসকল পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰি, একে-অন্যক ছিন্নভিন্ন কৰি, নিজৰ সঙ্গীসকলসহ নিহত হৈছে; সেয়ে ইয়াত মোৰ বাবে অপ্রিয় বা বেদনাদায়ক একো নাই।
Verse 19
कि तु कर्माकरोद् भीमो वासुदेवस्य पश्यत: । दुर्योधनं समाहूय गदायुद्धे महामना:
বৈশম্পায়নে ক’লে—কিন্তু মহামনা ভীমে, বাসুদেৱে চাই থকা অৱস্থাতেই, দুৰ্যোধনক গদাযুদ্ধলৈ আহ্বান কৰি যি কৰ্ম কৰিলে, সেয়া মোৰ ভাল নালাগিল।
Verse 20
शिक्षयाभ्यधिकं ज्ञात्वा चरन्तं बहुधा रणे । अधो नाभ्या: प्रह्चतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত তাক নানা ধৰণে চলা-ফুৰা কৰা দেখি, আৰু শিক্ষাত সি নিজৰ চেয়ে অধিক বুলি জানিও, ভীমে তাৰ নাভিৰ তলত আঘাত কৰিলে; সেই কাৰ্যই মোৰ ক্ৰোধ বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 21
कथं नु धर्म धर्मज्ै: समुद्दिष्ट महात्मभि: । त्यजेयुराहवे शूरा: प्राणहेतो: कथंचन
বৈশম্পায়নে ক’লে—ধৰ্মজ্ঞ মহাত্মাসকলে যি ধৰ্ম স্পষ্টকৈ নিৰ্দেশ কৰিছে, সেই ধৰ্ম বীৰসকলে যুদ্ধমধ্যত কেৱল প্ৰাণৰক্ষাৰ বাবে কেনেকৈ কেতিয়াও ত্যাগ কৰিব পাৰে?
Frequently Asked Questions
Whether actions justified as necessary strategy and vow-fulfillment remain ethically permissible when they violate social norms of restraint, and how victors should be judged when prior provocations and existential threat are invoked as defenses.
The chapter models post-event ethical review: intent and duty do not erase consequence, and remorse, explanation, and public accountability are integral to restoring legitimacy after systemic violence.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival and juridical—preserving contested testimony so later teachings on governance and expiation are grounded in an acknowledged record of harm.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.