Shloka 26
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
जो सब प्राणियोंपर दया करते और प्रजाकी उन्नतिमें योग देते हैं, वे तुम्हारे राष्ट्रमें निवास करें। जो लोग प्राणियोंका विनाश करनेवाले हैं, वे न रहें ।।
bhīṣma uvāca | ye sarva-prāṇiṣu dayāṃ kurvanti prajāyāś ca unnatau yogaṃ dadati, te tava rāṣṭre nivasantu | ye tu prāṇi-vināśa-kārāḥ, te na nivasantu || daṇḍyās te ca mahārāja dhanādāna-prayojakāḥ | prayogaṃ kārayeyus tān yathā-bali-karāṃs tathā ||
ভীষ্মে ক’লে—যিসকলে সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি দয়া কৰে আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণ-উন্নতিত সহায় কৰে, তেওঁলোকে তোমাৰ ৰাজ্যত বাস কৰক; কিন্তু যিসকলে জীৱহানি ঘটায়, তেওঁলোকে যেন নাথাকে। আৰু হে মহাৰাজ, যিসকল কৰ্মচাৰীয়ে ধন আদায়ত প্ৰৰোচনা দিয়ে—যথোচিততকৈ অধিক কৰ আদায় কৰে বা কৰায়—তেওঁলোক তোমাৰ দণ্ডৰ যোগ্য। তেওঁলোকৰ ঠাইত আন অধিকাৰী নিযুক্ত কৰি, নিয়ম অনুসাৰে যিমান দেয় তিমানেই লোৱাৰ সঠিক প্ৰথা অনুশীলন আৰু প্ৰয়োগ কৰোৱাবা।
भीष्य उवाच
Educational Q&A
A king should foster a realm led by compassionate, welfare-oriented people, and should punish officials who exploit subjects through improper exactions; taxation must follow a correct, limited, and lawful procedure.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma addresses the king (Yudhishthira) and lays down administrative policy: keep benevolent persons in the kingdom, expel harmful ones, and discipline corrupt revenue agents while instituting proper tax-collection practice through responsible officers.