Shloka 40
अतः बुद्धिमान् राजा सदा उन वैश्योंपर यत्नपूर्वक प्रेमभाव बनाये रखे। सावधानी रखकर उनके साथ दयालुताका बर्ताव करे और उनपर हलके कर लगावे ।। सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु | न हात: सदृशं किंचिद् वरमस्ति युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! राजाको वैश्योंके लिये ऐसा प्रबन्ध करना चाहिये, जिससे वे देशमें सब ओर कुशलपूर्वक विचरण कर सकें। राजाके लिये इससे बढ़कर हितकर काम दूसरा नहीं है
ataḥ buddhimān rājā sadā vaiśyān prati yatnapūrvakaṁ premabhāvaṁ dhārayet | sāvadhānaḥ teṣu dayālutayā varteta ca teṣāṁ laghuṁ karaṁ vidadhyāt || sarvatra kṣemacaraṇaṁ sulabhaṁ nāma gomiṣu | na hātaḥ sadṛśaṁ kiñcid varaṁ asti yudhiṣṭhira ||
ভীষ্মে ক’লে—সেয়ে বুদ্ধিমান ৰজাই বৈশ্যসকলৰ প্ৰতি সদায় যত্নসহকাৰে স্নেহভাব বজাই ৰাখিব লাগে। সতৰ্ক হৈ দয়াৰে তেওঁলোকৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰিব আৰু তেওঁলোকৰ ওপৰত হালকা কৰ আৰোপ কৰিব। হে যুধিষ্ঠিৰ! গোপালক বৈশ্যসকলে ৰাজ্যজুৰি নিৰাপদে আৰু কল্যাণে চলাফেরা কৰি নিজৰ কাম-কাজ কৰিব পাৰিব—এমন ব্যৱস্থা কৰাটো ৰজাৰ বাবে সৰ্বাধিক হিতকৰ; ইয়াতকৈ শ্ৰেয় অন্য একো নাই।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s prosperity depends on protecting and nurturing the productive classes (especially Vaishyas) through goodwill, compassionate administration, and moderate taxation, so they can move and work safely across the kingdom.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma continues advising Yudhishthira on statecraft, emphasizing policies that secure the livelihood and safe movement of Vaishyas and cattle-based wealth, presenting this as among the king’s highest practical duties.