Shloka 11
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो
bhīṣma uvāca | yasmin pureṣv eṣāṃ durgāṇāṃ kaścid bhavet, yatra dhānya-śastra-sampattir bahulā syāt, yasya caturdiśaṃ dṛḍhā prākārāḥ syuḥ, gambhīrā ca vipulā ca parikhā, yatra hastyaśva-ratha-bahutvaṃ syāt, yatra vidvāṃsaḥ śilpinaś ca vasanti, yatra bahavaḥ koṣṭhāgārāḥ saṃbhāra-pūrṇāḥ syuḥ, yatra dhārmikāḥ dakṣāś ca manuṣyāḥ nivasanty, bala-vat-puruṣa-hasti-aśva-sampannaṃ, yatra catuṣpatha-paṇya-śālābhiḥ śobhate, yatra nyāya-vicāraḥ nyāyālayaś ca prasiddhaḥ, yat sarvathā śāntam, yatra kutra-cid bhayaṃ na syāt na copadravaḥ, yatra dīpa-prabandhaḥ suvyavasthitaḥ, yatra gīta-vādya-nādaḥ satataṃ pravartate, yatra gṛhaṃ gṛhaṃ sundaraṃ suprasthaṃ ca, yatra mahā-śūrāḥ dhanāḍhyāś ca vasanti, yatra veda-mantra-dhvaniḥ pratidhvanati, yatra ca nityaṃ samāja-utsavāḥ deva-pūjā-kramaś ca pravartate—tādṛśe pure rājñā svayaṃ vaset sva-vaśya-mantri-senā-sahitaḥ || tatra kośaṃ balaṃ mitra-vyavahāraṃ ca vardhayet | pure janapade caiva sarva-doṣān nivartayet ||
ভীষ্মে ক’লে—ৰজাই নিজৰ বশত থকা মন্ত্ৰী আৰু সেনাবলসহ স্বয়ং এনে নগৰত বাস কৰিব উচিত: য’ত কোনো না কোনো ধৰণৰ দুৰ্গ থাকে; ধান্য আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ প্ৰাচুৰ্য থাকে; চাৰিওফালে দৃঢ় প্ৰাকাৰ আৰু গভীৰ-প্ৰশস্ত পৰিখা থাকে; হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথৰ বহুলতা থাকে; পণ্ডিত আৰু কাৰিগৰ বসতি কৰে; প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰে ভৰা বহু ভাণ্ডাৰ থাকে; ধৰ্মপৰায়ণ আৰু কৰ্মদক্ষ লোকৰ নিবাস থাকে; মানুহবল, হাতী-ঘোঁৰাবলত সমৃদ্ধ; চৌমাথা আৰু বজাৰে শোভা বৃদ্ধি কৰে; ন্যায়-বিচাৰ আৰু ন্যায়ালয় প্ৰসিদ্ধ; সৰ্বতোভাবে শান্ত; কোনো দিশৰ পৰা ভয় বা উপদ্ৰৱ নাথাকে; আলোক-ব্যৱস্থা উত্তম; সংগীত আৰু বাদ্যৰ নিনাদ সদায় শোনা যায়; প্ৰতিটো ঘৰ সুন্দৰ আৰু সুসংগঠিত; মহাশূৰ আৰু ধনবান নাগৰিকৰ বসতি; বৈদিক মন্ত্রঘোষ প্ৰতিধ্বনিত; আৰু য’ত সদায় সামাজিক উৎসৱ আৰু দেৱপূজা চলি থাকে। তাত তেওঁ কোষাগাৰ, সৈন্যবল, মিত্ৰবৃত্ত আৰু সুশৃঙ্খল নাগৰিক ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব; আৰু নগৰ আৰু জনপদত সকলো ধৰণৰ দোষ-অব্যৱস্থা দূৰ কৰিব।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must choose a well-fortified, well-supplied, culturally and religiously vibrant, and legally well-administered capital, then actively strengthen finance, defense, alliances, and civic order while eliminating disorders in both city and countryside.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on where and how to reside: he lists the features of an ideal city-capital and then states the king’s ongoing administrative tasks—building treasury and forces, cultivating allies, regulating public dealings, and removing faults across the realm.