Chapter 78: Royal Responsibility for Wealth, Social Order, and the Protection of Dvijas
Kekaya Exemplum
मेरे राज्यमें कोई भी ब्रह्मचर्यका पालन न करनेवाला भिक्षा नहीं माँगता अथवा भिक्षु या संन्यासी ब्रह्मचर्यका पालन किये बिना नहीं रहता। बिना ऋत्विजके मेरे यहाँ होम नहीं होता; फिर तुम कैसे मेरे भीतर घुस आये? ।। (कृतं राज्यं मया सर्व राज्यस्थेनापि कार्यवत् | नाहं व्युत्क्रमित: सत्यान्मामकान्तरमाविश: ।।) राज्यसिंहासनपर स्थित होकर भी मैंने सारा राज्यकार्य कर्तव्य-पालनकी दृष्टिसे किया है और कभी सत्यसे मैं विचलित नहीं हुआ हूँ; तो भी मेरे शरीरके भीतर तुम्हारा प्रवेश कैसे हुआ है? ।। नावजानाम्यहं वैद्यान्न वृद्धान्न तपस्विन: । राष्ट्र स्वपति जागर्मि मामकान्तरमाविश:,मैं विद्वानों, वृद्धों तथा तपस्वी जनोंका कभी तिरस्कार नहीं करता हूँ। जब सारा राष्ट्र सोता है, उस समय भी मैं उसकी रक्षाके लिये जागता रहता हूँ, तथापि तुम मेरे शरीरके भीतर कैसे चल आये?
bhīṣma uvāca |
kṛtaṃ rājyaṃ mayā sarvaṃ rājya-sthenāpi kāryavat |
nāhaṃ vyutkramitaḥ satyān māmaka-antaram āviśaḥ ||
nāvajānāmy ahaṃ vaidyān na vṛddhān na tapāsvinaḥ |
rāṣṭraṃ svapati jāgarmi māmaka-antaram āviśaḥ ||
ভীষ্ম ক’লে—ৰাজসিংহাসনত বহি থাকিলেও মই ৰাজ্যধৰ্মৰ সকলো কৰ্তব্য যথাবিধি পালন কৰিছোঁ; সত্যৰ পৰা মই কেতিয়াও বিচলিত হোৱা নাই। তেন্তে তুমি কেনেকৈ মোৰ অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰিলা? মই বৈদ্য, বৃদ্ধ আৰু তপস্বীসকলক কেতিয়াও অৱজ্ঞা নকৰোঁ। সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰ শুই থাকোঁতোও তাৰ ৰক্ষাৰ বাবে মই জাগি থাকোঁ; তথাপি তুমি কেনেকৈ মোৰ দেহান্তৰত সোমালাহে?
भीष्म उवाच
A ruler’s legitimacy rests on unwavering truthfulness, dutiful governance, and respectful conduct toward the learned, elders, and ascetics; even then, one must examine how inner fault or suffering can still arise, prompting deeper self-inquiry into subtle lapses and unseen causes.
Bhishma speaks in the Shanti Parva context of moral instruction, asserting his disciplined performance of royal duties and his respect for virtuous persons. He expresses astonishment that some inner affliction or moral ‘intruder’ has entered him despite his vigilance, framing a reflective challenge about hidden vulnerabilities even in a conscientious life.