Shloka 12
Rājapurohita-lakṣaṇa and Purūravas–Vāyu Saṃvāda
Varṇa, Sovereignty, and Abhaya-dāna
पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम् । आनन्तर्यात् तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् । एष ते प्रथम: कल्प आपद्यन्यो भवेत् तत:,जैसे वाग्दानके अनन्तर पतिके मर जानेपर स्त्री देवरको पति बनाती है-, उसी प्रकार पृथ्वी ब्राह्मणके बाद ही क्षत्रियका पतिरूपमें वरण करती है, यह तुम्हें मैंने अनादि कालसे प्रचलित प्रथम श्रेणीका नियम बताया है। आपत्तिकालमें इसमें फेर-फार भी हो सकता है
aila uvāca | patyabhāve yathaiva strī devaraṃ kurute patim | ānantaryāt tathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim | eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhavet tataḥ |
ঐলে ক’লে—স্বামীৰ অভাৱত (বা মৃত্যু হ’লে) যিদৰে স্ত্ৰীয়ে দেবৰক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে, তেনেদৰে পৃথিৱীয়েও ক্ৰম অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণৰ পাছতেই ক্ষত্ৰিয়ক নিজৰ অধিপতি ৰূপে বৰে। এইটো প্ৰাচীনকালৰ পৰা স্থাপিত প্ৰথম বিধান বুলি মই তোমাক ক’লোঁ; কিন্তু আপদকালত তাৰ পাছত ভিন্ন ব্যৱস্থাও হ’ব পাৰে।
ऐल उवाच
Educational Q&A
The verse frames political legitimacy as an ordered succession: the Earth accepts Kshatriya rulership after Brahmin precedence, yet it also acknowledges apaddharma—exceptions and altered rules may be permitted in times of crisis.
Aila explains a normative rule using an analogy from marriage custom (a wife taking the devara when the husband is absent/dead) to justify how sovereignty passes in proper sequence, while noting that emergencies can require deviations.