Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।।
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
ইন্দ্ৰই ক’লে— ব্ৰহ্মচাৰী ক্ষত্ৰিয় ধৰ্মৰক্ষা কৰাৰ অভিপ্ৰায়ে বহু শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰি গুৰুশুশ্ৰূষা কৰিব; সংযমেৰে—একা থাকিলেও—নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্য-আশ্ৰমধৰ্ম আচৰণ কৰিব; এই কথা ঋষিসকলে পৰস্পৰে একমত হৈ কয়। আৰু যেতিয়া জনসাধাৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ আৰু লৌকিক কাৰ্য আৰম্ভ হয়, তেতিয়া ৰজাই যত্নসহকাৰে প্ৰিয়-অপ্ৰিয় ভাব ত্যাগ কৰিব। নানাবিধ উপায়, নিয়ম, পুৰুষাৰ্থ আৰু সমগ্ৰ উদ্যোগেৰে চাৰিও বৰ্ণৰ স্থাপন আৰু ৰক্ষা কৰা হেতুকে পৰম্পৰাই ক্ষাত্ৰধৰ্ম আৰু গৃহস্থাশ্ৰমক সৰ্বধৰ্মসম্পন্ন আৰু শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰে; কিয়নো সকলো বৰ্ণ ক্ষাত্ৰধৰ্মৰ সহায়তাই নিজ নিজ ধৰ্ম পালন কৰিব পাৰে। ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম নাথাকিলে সেই সকলো ধৰ্মৰ উদ্দেশ্য উলটি বিপৰীত হৈ পৰে—এনেদৰে কোৱা হয়।
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.