Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
ভীষ্মে ক’লে—ধনৰ ‘ব্যয়’ ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই তিন উদ্দেশ্যৰ বাবে বুলি কোৱা হৈছে; আৰু চতুৰ্থ ব্যৱহাৰো বৰ্ণিত—বিপদৰ আঘাত নিবারণ কৰিবলৈ ব্যয় কৰা। সেয়ে ধনৰ প্ৰথম ব্যৱহাৰ—নিজৰ জীৱিকা আৰু আশ্ৰিতসকলৰ ভৰণ-পোষণ স্থিৰ কৰি শক্তিশালী কৰা, সকলোৰে প্ৰতি সাৱধান আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ হোৱা, প্ৰমাদ ত্যাগ কৰা, যি অপ্রাপ্ত তাক লাভ কৰা, যি লাভ হৈছে তাক ৰক্ষা কৰি বৃদ্ধি কৰা, আৰু বৃদ্ধি-পোৱা ধন বিধি অনুসাৰে সুপাত্ৰক দান কৰা। ধৰ্মৰ বাবে ধন ত্যাগ দ্বিতীয় ব্যৱহাৰ; ভোগৰ বাবে ব্যয় তৃতীয়; আৰু সংকটকালত দুঃখ-নিবারণৰ বাবে ব্যয় চতুৰ্থ ব্যৱহাৰ। এই সকলো কথা সেই গ্ৰন্থত সুস্পষ্টভাৱে বৰ্ণিত।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.