Shloka 90
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
कपि शब्दका अर्थ वराह एवं श्रेष्ठ है और वृष कहते हैं धर्मको। मैं धर्म और श्रेष्ठ वराहरूपधारी हूँ; इसलिये प्रजापति कश्यप मुझे “वृषाकपि' कहते हैं ।।
kapi-śabdasya arthaḥ varāha evaṃ śreṣṭhaḥ, vṛṣa iti dharmam āhuḥ | ahaṃ dharmaś ca śreṣṭha-varāha-rūpa-dhārī ca; tasmāt prajāpatiḥ kaśyapo māṃ “vṛṣākapi” iti vadati || na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācid vidanti surāś cāsurāś ca | anādyo ’ham amadhyas tathā cāpy anantaḥ, pragīto ’ham īśo vibhur loka-sākṣī ||
‘কপি’ শব্দৰ অৰ্থ বৰাহ আৰু ‘শ্ৰেষ্ঠ’; আৰু ‘বৃষ’ বুলিলে ধৰ্মক বুজায়। মই ধৰ্ম, আৰু পৰম বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰোঁ; সেয়েহে প্ৰজাপতি কশ্যপে মোক ‘বৃষাকপি’ বুলি কয়। দেৱতা আৰু অসুৰ—কোনেও মোৰ আদি, মধ্য আৰু অন্ত কেতিয়াও জানিব নোৱাৰে; সেয়েহে মই ‘অনাদি’, ‘অমধ্য’ আৰু ‘অনন্ত’—সৰ্বব্যাপী ঈশ্বৰ, লোকসাক্ষী—বুলি কীৰ্তিত।
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The passage teaches that the supreme reality is Dharma itself, assumes forms for cosmic purposes (here, the supreme Boar), and transcends all finite measures—beginning, middle, and end—thus being infinite, all-pervading, and the witness of all worlds.
A divine speaker explains the etymological basis of the epithet “Vṛṣākapi” by linking vṛṣa with Dharma and kapi with the boar/excellence, then asserts divine transcendence: even gods and asuras cannot grasp the deity’s origin, extent, or limit.