Shloka 13
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
न हांते मन्त्राणां हवनमस्ति न विना पुरुषं तपः सम्भवति | हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमानुष-ऋषीणामनेन त्वं होतेति नियुक्त: | ये च मानुष-होत्राधिकारास्ते च ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्दधिजात्योस्तस्माद् ब्राह्मणा हाग्निभूता यज्ञानुद्तन्ति । यज्ञास्ते देवांस्तर्पयन्ति देवा: पृथिवीं भावयन्ति शतपथेडपि हि ब्राह्मणमुखे भवति
na hānte mantrāṇāṁ havanam asti na vinā puruṣaṁ tapaḥ sambhavati | havirmantrāṇāṁ sampūjā vidyate devamānuṣa-ṛṣīṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣa-hotṛ-adhikārās te ca brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayoḥ dvijātyos tasmād brāhmaṇā hāgnibhūtā yajñān udvahanti | yajñās te devāṁs tarpayanti devāḥ pṛthivīṁ bhāvayanti śatapathenāpi hi brāhmaṇamukhe bhavati |
অৰ্জুনে ক’লে— মন্ত্র নোহোৱাকৈ হৱন নহয়, আৰু পুৰুষ নোহোৱাকৈ তপস্যা সিদ্ধ নহয়। হৱিষ্যসহ মন্ত্রৰ দ্বাৰা দেৱতা, মানুহ আৰু ঋষিসকলৰ সম্যক পূজা সম্পন্ন হয়; সেয়ে হে অগ্নিদেৱ! তোমাক হোতা ৰূপে নিযুক্ত কৰা হৈছে। মানুহৰ মাজত হোতৃ-অধিকাৰ কেৱল ব্ৰাহ্মণৰ; কিয়নো যজ্ঞ কৰোৱাৰ বিধান তেওঁৰ বাবেই। ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য দ্বিজ হ’লেও হোতৃত্বত অধিকৃত নহয়; সেয়ে অগ্নিস্বৰূপ ব্ৰাহ্মণসকলে যজ্ঞৰ ভাৰ বহন কৰে। সেই যজ্ঞে দেৱতাসকল তৃপ্ত হয়, আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পৃথিৱী সমৃদ্ধিত পুষ্ট হয়। শতপথ ব্ৰাহ্মণতো ব্ৰাহ্মণৰ মুখত আহুতি দিয়া বুলি উল্লেখ আছে।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Ritual efficacy depends on both sacred speech (mantra) and a qualified human agent; within the varṇa-based dharma framework presented here, priestly officiation (hotṛ/yājana) is assigned to Brāhmaṇas, and sacrifice is portrayed as sustaining a reciprocal order: humans nourish gods through yajña, and gods sustain the earth’s prosperity.
Arjuna explains the logic of Vedic sacrifice: mantras and offerings constitute worship of gods, humans, and seers; Agni is appointed as the Hotṛ’s medium; and the human officiant role is restricted to Brāhmaṇas. He supports the point by invoking a Vedic authority (Śatapatha Brāhmaṇa) and concludes with the cosmic economy where yajña pleases the gods and the gods make the earth flourish.