Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।। द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुण: स्मृतः । येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति,वहीं एक और बारहवाँ गुण भी है, जिसका नाम है बुद्धि। जिससे किसी ज्ञातव्य विषयमें संशय उत्पन्न होनेपर मनुष्य एक निश्चयपर पहुँचता है
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
ভীষ্মে ক’লে—“যেনে প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন তিনিটা কাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তেনে জ্ঞানৰ আন আন ৰূপ আৰু জ্ঞেয় বিষয়তো তিনিটাকৈ কাৰণ জানিব লাগে। জ্ঞান আৰু তাৰ বিষয়ৰ মাজত, ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উপৰিও, ‘মন’ নামৰ আন এটা তত্ত্ব থাকে; তাৰ দ্বাৰাই জীৱাত্মা কোনো বিষয়ত ভাল-বেয়া নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চিন্তা কৰে। আৰু তাতেই আন এটা—দ্বাদশ—তত্ত্ব ‘বুদ্ধি’ বুলি স্মৃত; জানিবলগীয়া বিষয়ত সন্দেহ উঠিলে তাৰ দ্বাৰাই মানুহ স্থিৰ সিদ্ধান্তত উপনীত হয়।”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.