Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
সাংখ্য আৰু যোগৰ সকলো পণ্ডিতে যাক সৰ্বতোভাবে বুদ্ধিৰ অতীত বুলি কয়—যি মহাপ্ৰাজ্ঞ, আৰু অহংকাৰ আদি জড় উপাদানসমূহ আঁতৰালে যি চিন্ময় তত্ত্বৰূপে অৱশিষ্ট থাকি বোধগম্য হয়—সেইয়েই পৰমাত্মা। তাক অজ্ঞাত, অব্যক্ত, সগুণ ঈশ্বৰ আৰু নিৰ্গুণ ঈশ্বৰ, নিত্য আৰু অধিষ্ঠাতা বুলিও কোৱা হয়। সেয়ে সাংখ্য-যোগত কুশল আৰু পৰমতত্ত্ব অন্বেষণকাৰী বিদ্বানসকলে বুজে—প্ৰকৃতি আৰু তাৰ গুণসমূহ (চৌব্বিশ তত্ত্ব) অতিক্ৰম কৰি সেই পৰমাত্মাই পঁচিশতম তত্ত্ব।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.