Shloka 45
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।।
sa eva phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān | prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam | prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā |
বসিষ্ঠ ক’লে—দেহধাৰী জীৱেই তিনিও লোকত ফল লাভ কৰা বুলি দেখা যায়। কিন্তু প্ৰকৃততে শুভ-অশুভ ফলদায়ী কৰ্ম সম্পাদন কৰে প্ৰকৃতিয়েই, আৰু তিনিও লোকত ইচ্ছামতে বিচৰণ কৰা সেই প্ৰকৃতিয়েই সেই কৰ্মফল ভোগ কৰে; পুৰুষ অজ্ঞতাবশত নিজকে কৰ্তা-ভোক্তা বুলি ধৰে।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes apparent and ultimate agency: although the embodied individual seems to reap results, in philosophical truth actions and their enjoyments belong to Prakṛti; the puruṣa identifies with doership and enjoyership due to ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-style account of karma and experience, shifting responsibility from an eternal self to Prakṛti’s guṇa-driven activity, while noting that mistaken identification binds the self.