Shloka 24
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्
bhūtasargamahaṅkārāt tṛtīyaṁ viddhi pārthiva | ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṁ viddhi vaikṛtam, pṛthvīnatha ||
বসিষ্ঠ ক’লে— “হে পাৰ্থিৱ, অহংকাৰৰ পৰা যি সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ, তাক তৃতীয় সৰ্গ বুলি জানিবা; তাৰ পৰাই সূক্ষ্ম ভূতসমূহৰ সৃষ্টিও প্ৰবাহিত হয়। আৰু হে পৃথ্বীনাথ, সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস—অহংকাৰৰ সকলো ৰূপৰ পৰা যি বিভক্ত সৃষ্টিৰ উৎপত্তি, তাক চতুৰ্থ ‘বৈকৃত-সৰ্গ’ বুলি বুজিবা।”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse maps creation in Sāṅkhya terms: from ahaṅkāra arises the emanation of subtle elements (a ‘third’ creation), and from the differentiated modes of ahaṅkāra—sāttvika, rājasa, and tāmasa—arises the ‘vaikṛta’ (derivative/modified) creation. The ethical thrust is that understanding the mind’s ego-principle as a cosmic process helps loosen personal identification and supports detachment and liberation.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs a king on metaphysical doctrine. Here he classifies stages of creation, naming the third as the element-emanation from ahaṅkāra and the fourth as the vaikṛta creation produced through the three guṇa-conditioned forms of ahaṅkāra.