Shloka 21
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
एष वै विक्रियापन्न: सृजत्यात्मानमात्मना । अहड्कारं महातेजा: प्रजापतिमहंकृतम्,ये महातेजस्वी भगवान् हिरण्यगर्भ विकारको प्राप्त हो स्वयं ही अहंकारकी और उसके अभिमानी प्रजापति विराट्की सृष्टि करते हैं
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā | ahaṅkāraṃ mahātejāḥ prajāpati-mahaṅkṛtam ||
বসিষ্ঠ ক’লে—যেতিয়া পৰম সত্তা প্ৰকাশৰ বিকাৰত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ শক্তিৰে নিজৰ পৰাই জগত সৃষ্টি কৰে। সেই মহাতেজস্বী প্ৰথমে ‘অহংকাৰ’ (মই-ভাব) প্ৰক্ষেপ কৰে, আৰু সেই অহংভাব-লক্ষণ প্ৰজাপতিকো (সৃষ্টিৰ অধিষ্ঠাতা) উদ্ভৱ কৰায়—এইদৰে প্ৰকাশিত সৃষ্টিক্ৰম আৰম্ভ হয়।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation is presented as an emanation from the Supreme Self: when the One enters manifestation, the first key principle projected is ahaṅkāra (the ‘I’-sense), which enables individuation and the subsequent ordering of beings under a creator-function (Prajāpati). Ethically, it frames ego as a cosmic principle that must be understood and transcended for liberation.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha explains the sequence of manifestation: the Supreme, by His own agency, brings forth the self as the world-process, beginning with ahaṅkāra and the presiding progenitor (Prajāpati), establishing the basis for further creation.