Shloka 57
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप,सत्पुरुष क्षमासे क्रोधका, संकल्पके त्यागसे कामका, सत्त्वगुणके सेवनसे निद्राका, प्रमादके त्यागसे भयका तथा अल्पाहारके सेवनद्वारा पाँचवें श्वास-दोषका नाश करते हैं
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ alpāhāratayā nṛpa | satpuruṣāḥ kṣamayā krodhaṃ saṅkalpake tyāgena kāmaṃ sattvaguṇasevanena nidrāṃ pramādatyāgena bhayaṃ tathā alpāhārasevanadvārā pañcamaśvāsadoṣaṃ nāśayanti ||
ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজন! সংযমী আৰু সদাচাৰী লোকসকলে অল্পাহাৰে শ্বাস-সম্পর্কীয় ‘পঞ্চম’ দোষক ছিন্ন কৰে। ক্ষমাৰে ক্ৰোধ দমন কৰে; সংকল্প-ত্যাগে কামনা পৰিত্যাগ কৰে; সত্ত্বগুণৰ সেৱনে তন্দ্ৰা জয় কৰে; আৰু প্ৰমাদ ত্যাগে ভয় দূৰ কৰে। এইদৰে আহাৰত মিততাৰ অভ্যাসে শ্বাস-সম্পর্কীয় পঞ্চম দোষ নাশ কৰে।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical mastery begins with disciplined habits: patience dissolves anger, renunciation loosens desire, cultivating sattva clears lethargy, abandoning heedlessness removes fear, and moderation in food supports control over deeper physiological-mental disturbances symbolized as a ‘breath-related’ defect.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on practical means of inner restraint. This verse lists specific antidotes—kṣamā, tyāga, sattva-sevana, and avoidance of pramāda—framed as methods by which noble persons eliminate key inner faults.