Shloka 36
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
गर्हितं महतामर्थ सांख्यानां विदितात्मनाम् | भरतश्रेष्ठ] तामस, राजस और सात्त्विक--इन तीन प्रकारके प्राणियोंके जो तत्त्वज्ञानी महात्मा पुरुषोंद्वारा निन्दित मोक्षविरोधी व्यवहार हैं, उनको भी जानना चाहिये ।।
garhitaṁ mahatām artha sāṅkhyānāṁ viditātmanām | bharataśreṣṭha tāmasa-rājasa-sāttvikānāṁ trividha-prāṇināṁ ye tattvajñaiḥ mahātmabhiḥ puruṣaiḥ ninditā mokṣa-virodhinaḥ vyavahārāḥ, tān api jñātum arhasi || upaplavāṁs tathā ghorān śaśinaḥ tejasas tathā | nareśvara ghorotpātān candragrahaṇaṁ sūryagrahaṇaṁ tārāṇāṁ patanaṁ nakṣatra-gati-viparyayaṁ pati-patnyoḥ duḥkhadāyaka-viyogaṁ ca—yāni loke bhavanti, tāny api jñātvā sva-kalyāṇasya upāyaṁ kuryāḥ ||
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! তমস, ৰজস আৰু সত্ত্ব—এই তিন গুণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা যি যি আচৰণ আত্মসাক্ষাৎকাৰী সাংখ্য তত্ত্বজ্ঞ মহাত্মাসকলে মোক্ষবিৰোধী বুলি নিন্দা কৰে, সেয়াও তুমি জানি ৰাখা। আৰু হে নৰেশ্বৰ! জগতত ঘটা ভয়ংকৰ উপদ্ৰৱসমূহ—ঘোৰ উৎপাত, চন্দ্ৰগ্ৰহণ আৰু সূৰ্যগ্ৰহণ, তৰাৰ পতন, নক্ষত্ৰগতিৰ বিপৰ্যয়, আৰু স্বামী-স্ত্ৰীৰ শোকজনক বিচ্ছেদ—এই লক্ষণসমূহ বুজি নিজৰ কল্যাণৰ উপায় গ্ৰহণ কৰা।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma urges the king to discern which patterns of conduct—shaped by tamas, rajas, and even sattva—are criticized by realized truth-knowers because they hinder liberation, and to respond wisely to worldly disturbances and ominous events by taking up measures that secure true welfare (kalyāṇa) rather than being driven by confusion or fear.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues his counsel on right living and spiritual aim: he lists liberation-obstructing behaviors and then points to frightening occurrences in the world—eclipses, celestial irregularities, and painful domestic separations—as realities a ruler should recognize and use as prompts for prudent, welfare-oriented action.