Shloka 51
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
यथा कश्रिद् वन॑ घोरं बहुसर्पसरीसूपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṁ ghoraṁ bahu-sarpa-sarīsṛpam | śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahu-kaṇṭakam ||
ভীষ্মে ক’লে—যেনেকৈ কোনো অতি বিৰল ব্যক্তি নিৰাপদে পাৰ হ’ব পাৰে এক ভয়ংকৰ বন—যি জলহীন খাদৰ দৰে, বহু সাপ-সৰীসৃপেৰে ভৰা, অতিক্ৰম কৰিবলৈ দুষ্কৰ আৰু কাঁটাৰে পূৰ্ণ; য’ত আহাৰ দুষ্প্ৰাপ্য, আতংক অধিক, দাৱানলে গছ জ্বলি ভস্মীভূত, আৰু পথ চোৰ-ডাকুৱেৰে আৱৃত—তেনেকৈ যোগপথৰ আশ্ৰয় লোৱা অতি বিৰল কোনো দ্বিজহে তাত কুশলেৰে আগবাঢ়িব পাৰে; কিয়নো সেই পথ বহু দোষ আৰু কষ্টেৰে পূৰ্ণ বুলি স্মৃত।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the yogic path is intrinsically difficult and perilous—like crossing a deadly, thorny, waterless forest—and therefore only a rare, well-prepared practitioner can proceed safely; it calls for vigilance, endurance, and freedom from common pitfalls.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher dharma and spiritual disciplines. Here he uses a vivid simile of a dangerous forest journey to explain why progress on the path of Yoga is uncommon and requires exceptional steadiness.