Shloka 3
अध्याय २९४ — योगलक्षणम् तथा सांख्यपरिसंख्यानम्
Yoga Definition and Sāṃkhya Enumeration
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्ति: पतते द्विज: । शूद्रधर्मा यदा तु स्थात् तदा पतति वै द्विज:
kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patate dvijaḥ | śūdradharmā yadā tu sthāt tadā patati vai dvijaḥ ||
জীৱিকাৰ অভাৱত দ্বিজে যদি ক্ষত্ৰধৰ্ম বা বৈশ্যধৰ্ম অনুসৰি বৃত্তি গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে সি পতিত নহয়; কিন্তু যেতিয়া সি শূদ্ৰধৰ্ম অৱলম্বন কৰি থাকে, তেতিয়া সেই দ্বিজ নিশ্চয়েই তৎক্ষণাৎ পতিত হয়।
पराशर उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes permissible and impermissible livelihood substitutions for a dvija: adopting Kṣatriya or Vaiśya duties for subsistence is not treated as a fall, but adopting śūdra-dharma (service as one’s defining livelihood) is declared to cause immediate degradation.
In Śānti Parva’s dharma-discourse, Parāśara is instructing on varṇa-based duties and the ethics of livelihood (vṛtti), specifying how a dvija should respond to economic necessity without violating the boundaries of prescribed social conduct.