Shloka 25
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati
Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue
मनुष्य दूसरेके जिस कर्मकी निन्दा करे, उसको स्वयं भी न करे। जो दूसरेकी निन्दा करता है; किंतु स्वयं उसी निन्द्य कर्ममें लगा रहता है, वह उपहासका पात्र होता है ।। भीरू राजन्यो ब्राह्मण: सर्वभक्ष्यो वैश्योडनीहावान् हीनवर्णोडलसश्व । विद्वांक्वाशीलो वृत्तहीन: कुलीन: सत्याद् विश्रष्टो धार्मिक: स्त्री च दुष्टा,राजन! डरपोक क्षत्रिय, (भक्ष्याभक्ष्यका विचार न करके) सब कुछ खानेवाला ब्राह्मण, धनोपार्जनकी चेष्टासे रहित या अकर्मण्य वैश्य, आलसी शाूद्र, उत्तम गुणोंसे रहित विद्वान, सदाचारका पालन न करनेवाला कुलीन पुरुष, सत्यसे भ्रष्ट हुआ धार्मिक पुरुष, दुराचारिणी स्त्री, विषयासक्त योगी, केवल अपने लिये भोजन बनानेवाला मनुष्य, मूर्ख वक्ता, राजासे रहित राष्ट्र तथा अजितेन्द्रिय होकर प्रजाके प्रति स्नेह न रखनेवाला राजा--ये सब-के-सब शोकके योग्य हैं, अर्थात् निन्दनीय हैं
manuṣyaḥ parasya yasya karmāṇo nindāṃ kuryāt, tat svayaṃ na kuryāt | yaḥ parasya nindāṃ karoti, kintu svayam eva tasmin nindye karmaṇi pravartate, sa upahāsasya pātraṃ bhavati || bhīru rājanyaḥ, brāhmaṇaḥ sarvabhakṣyaḥ, vaiśyo ’nīhāvān, hīnavarṇaḥ ālasaś ca śūdraḥ | vidvān akuśīlo vṛttahīnaḥ, kulīnaḥ satyād viśraṣṭo dhārmikaḥ, strī ca duṣṭā | viṣayāsakta-yogī, kevalaṃ svārthaṃ pacati yaḥ, mūḍha-vaktā, rājārahitaṃ rāṣṭram, ajitendriyo rājā ca prajāsu asnehaḥ—ete sarve śocanīyāḥ (nindanīyāḥ) ||
পৰাশৰে ক’লে—মানুহে আনৰ যি কৰ্মক নিন্দা কৰে, সেই কৰ্ম নিজে কৰা উচিত নহয়। যি আনক নিন্দা কৰে অথচ নিজেই সেই নিন্দিত কৰ্মত লিপ্ত থাকে, সি উপহাসৰ পাত্ৰ হয়। হে ৰাজন, এইসকল সকলো শোকযোগ্য—অৰ্থাৎ নিন্দনীয়: ভীৰু ক্ষত্ৰিয়; ভক্ষ্য-অভক্ষ্য বিচাৰ নকৰাকৈ সকলো খোৱা ব্ৰাহ্মণ; উদ্যোগ আৰু কৰ্তব্যত শিথিল বৈশ্য; অলস শূদ্ৰ; সদ্গুণহীন বিদ্বান; সদাচাৰ নপালন কৰা কুলীন; সত্যচ্যুত ‘ধাৰ্মিক’; দুশ্চৰিত্ৰা নাৰী; বিষয়াসক্ত যোগী; কেৱল নিজৰ বাবে ৰান্ধা লোক; মূৰ্খ বক্তা; ৰজাহীন ৰাজ্য; আৰু ইন্দ্ৰিয়জয় নকৰা, প্ৰজাৰ প্ৰতি স্নেহহীন ৰজা।
पराशर उवाच
Educational Q&A
The verse condemns hypocrisy: one should not denounce an action in others while practicing the same oneself. It also presents a moral catalogue of socially and ethically ‘deplorable’ types—especially emphasizing self-control, truthful conduct, and responsibility in one’s role (including the king’s duty of care for subjects).
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Parāśara addresses a king and delivers ethical instruction. He first states a general rule against hypocritical blame, then enumerates examples of persons and conditions considered censurable—culminating in political warnings about a king without self-mastery and a realm without proper rulership.