Shloka 1
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati
Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue
- कहते हैं, किसी समय असुरगण देवताओंको कष्ट पहुँचाकर भृगुपत्नीके आश्रममें जाकर छिप जाते थे। असुरोंने “माता” कहकर उनकी शरण ली थी और उन्होंने पुत्र मानकर उन सबको निर्भय कर दिया था। देवता जब असुरोंको दण्ड देनेके लिये उनका पीछा करते हुए आते, तब भृगुपत्नीके प्रभावसे उनके आश्रममें प्रवेश नहीं कर पाते थे। यह देख समस्त देवताओं ने भगवान् विष्णुकी शरण ली। भुवनपालक भगवान् विष्णुने देवताओं और दैवी-सम्पत्तिकी रक्षाके लिये चक्र उठाया, तथा असुरों एवं आसुर भावके उत्थानमें योग देनेवाली भूगुपत्नीका सिर काट लिया। उस समय मरनेसे बचे हुए असुर भृगुपुत्र उशनाकी शरणमें गये। उशना माताके वधसे खिन्न थे; इसलिये उन्होंने असुरोंको अभयदान दे दिया। तभीसे वे देवताओंकी उन्नतिके मार्गमें असुरोंद्वारा बाधाएँ खड़ी करते रहते हैं। नवत्यथिकद्वधिशततमो< ध्याय: पराशरगीताका आरम्भ--पराशर मुनिका राजा जनकको कल्याणकी प्राप्तिके साधनका उपदेश युधिष्ठिर उदाच अत: परं महाबाहो यच्छेयस्तद् वदस्व मे | न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह,युधिष्ठिरने कहा--महाबाहु पितामह! अब इसके बाद जो भी कल्याण-प्राप्तिका उपाय हो, वह मुझे बताइये। जैसे अमृत पीनेसे मन नहीं भरता, उसी तरह आपके वचन सुननेसे मुझे तृप्ति नहीं होती है
bhīṣma uvāca | kathayanti, kadācit asuragaṇā devatāḥ pīḍayitvā bhṛgupatnyā āśrame gatvā nilīyante sma | asuraiḥ “mātaḥ” iti uktvā tasyāḥ śaraṇaṃ prāptam; sā ca tān putravat manyamānā sarvān abhayaṃ cakāra | devāḥ yadā asurān daṇḍayituṃ teṣāṃ pṛṣṭhato ’nuyānti sma, tadā bhṛgupatnyāḥ prabhāvena te tasyā āśrame praveśaṃ na prāpnuvan | etad dṛṣṭvā sarve devā bhagavato viṣṇoḥ śaraṇaṃ jagmuḥ | bhuvanapālako bhagavān viṣṇur devānāṃ daivī-sampadaś ca rakṣārthaṃ cakram udyamya, asurāṇāṃ cāsura-bhāvasya cotthāne yogadāyinīṃ bhṛgupatnīṃ śirasā ciccheda | tataḥ śeṣā asurā mṛtyor atītā bhṛgupūtrośanasaḥ śaraṇaṃ jagmuḥ | uśanā mātṛ-vadhena duḥkhitaḥ; tasmāt sa asurān abhayaṃ dadau | tataḥ prabhṛti te devānāṃ vṛddhi-mārge ’surair vighnān utpādayanti | yudhiṣṭhira uvāca | ataḥ paraṃ mahābāho yac chreyas tad vadasva me | na tṛpyāmy amṛtasyeva vacasas te pitāmaha ||
ভীষ্ম ক’লে—কথা আছে, এসময় একদা অসুৰসকলে দেৱতাসকলক কষ্ট দি ভৃগুপত্নীৰ আশ্ৰমলৈ গৈ তাত লুকাই থাকিছিল। “মাতা” বুলি কৈ তেওঁলোকে তাইৰ শৰণ লৈছিল, আৰু তাই তেওঁলোকক পুত্ৰসম জ্ঞান কৰি নিৰ্ভয় কৰি দিছিল। দেৱতাসকলে অসুৰসকলক দণ্ড দিবলৈ পিছুৱাই আহিলে, ভৃগুপত্নীৰ প্ৰভাৱত তেওঁলোকে সেই আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰিলে। এই দেখি সকলো দেৱতাই ভগৱান বিষ্ণুৰ শৰণ ল’লে। ভুবনপালক বিষ্ণুৱে দেৱতা আৰু দৈৱী সম্পদ ৰক্ষাৰ্থে চক্র তুলিলে আৰু অসুৰোন্নতিত সহায় কৰা ভৃগুপত্নীৰ মস্তক ছেদন কৰিলে। তেতিয়া যিসকল অসুৰ মৃত্যুৰ পৰা বাচি গ’ল, তেওঁলোকে ভৃগুপুত্ৰ উশনা (শুক্ৰ) ৰ শৰণ ল’লে। মাতৃবধত দুঃখিত উশনাই অসুৰসকলক অভয় দিলে; আৰু তেতিয়াৰ পৰা তেওঁলোকে অসুৰসকলৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলৰ উন্নতিৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰি আহিছে। যুধিষ্ঠিৰ ক’লে—হে মহাবাহু পিতামহ! এতিয়া ইয়াৰ পাছত যি পৰম কল্যাণৰ উপায়, সেয়া মোক কওক। অমৃত পান কৰিলেও যেন তৃপ্তি নহয়, তেনেকৈ আপোনাৰ বচন শুনিলেও মোৰ তৃপ্তি নহয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames an ethical tension: refuge and compassion can be misused by those who harm others, and protecting dharma may require hard, even tragic, corrective action. It also shows how partiality and grief can perpetuate conflict—Ushanas’ protection of the Asuras becomes a continuing obstacle to the gods’ welfare.
The Asuras hide in Bhrigu’s wife’s hermitage and gain immunity through her protection. The gods cannot enter, so they appeal to Vishnu, who kills her with his discus to restore the gods’ ability to punish the Asuras. Surviving Asuras then seek Ushanas, who, distressed by his mother’s death, grants them protection; the scene then transitions to Yudhishthira asking Bhishma for further instruction on the highest good (śreyas).