Shloka 31
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
जब अपने लिये अप्रसन्नताका हेतु और दुःखयुक्त भाव अनुभवमें आये तब रजोगुणकी प्रवृत्ति हुई है--ऐसा अपने मनमें विचार करे तथा वैसे किसी कार्यका आरम्भ न करके उसकी ओरसे अपना ध्यान हटा ले ।।
atha yad moha-saṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet | apratarkyam avijñeyaṁ tamas tad upadhārayet ||
যেতিয়া নিজৰ বাবে অপ্ৰসন্নতাৰ কাৰণ আৰু দুখসংযুক্ত ভাব অনুভৱত আহে, তেতিয়া মনত ভাবিব লাগে—এইটো ৰজোগুণৰ প্ৰবৃত্তি; আৰু তেনে অৱস্থাত কোনো কাম আৰম্ভ নকৰি, সেইফালৰ পৰা মনোযোগ আঁতৰাই ল’ব লাগে। একেদৰে দেহত বা মনত যি মোহসংযুক্ত ভাব তৰ্কাতীত বা অজ্ঞাত ৰূপে উপস্থিত হয়, তাৰ বিষয়ে দৃঢ়কৈ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে—এইটো তমোগুণ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
To practice inner discernment by identifying mental and bodily states through the lens of the guṇas: delusion that is irrational and obscure should be recognized as tamas, while painful, self-centered agitation should be recognized as rajas; one should avoid initiating actions under these influences and instead step back and regain clarity.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and self-governance, Bhishma continues advising Yudhishthira on how to evaluate inner impulses. He gives a practical diagnostic rule: when delusion and obscurity arise in body or mind, label it tamas; when restless dissatisfaction and suffering-driven impulse arises, label it rajas and refrain from acting from it.