Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
ভীষ্মে ক’লে— মৃত্যু তুমি; তুমি ক্ষুৰ—ছেদনকাৰী শস্ত্ৰ, তুমি কৃত্য আৰু ছেদ্যও। তুমি পক্ষ (মিত্ৰ) আৰু অপক্ষ-ক্ষয়কৰ (শত্ৰুপক্ষ-নাশক)ও। তুমি মেঘশ্যাম, মহাদন্ত, আৰু প্ৰলয়মেঘসম। ‘ঘণ্ট’, ‘অঘণ্ট’, ‘ঘটি’, ‘ঘণ্টী’, ‘চৰুচেলী’ আৰু ‘মিলী-মিলী’—এই সকলোও তুমি; যিয়ে প্ৰকাশ-আৱৰণ কৰে, কৰ্মফলে বান্ধে, লোকত নাদৰূপে ধ্বনিত হয়, জীৱৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে আৰু কাৰণৰূপে সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত। তুমি ব্ৰহ্ম; তুমি অগ্নিস্বৰূপ; তুমি দণ্ডী, মুণ্ড আৰু ত্ৰিদণ্ডধাৰী।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.