Shloka 39
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
स वै यदा सन्त्वगुणेन युक्त- स्तमो व्यपोहन् घटते स्वबुद्धा । स लोहितं वर्णमुपैति नीलान् मनुष्यलोके परिवर्तते च
sa vai yadā sattvaguṇena yuktaḥ tamo vyapohan ghaṭate svabuddhyā | sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlān manuṣyaloke parivartate ca ||
ভীষ্ম ক’লে— সেই জীৱ যেতিয়া সত্ত্বগুণে যুক্ত হয়, তেতিয়া নিজৰ বুদ্ধিৰে তমোগুণৰ প্ৰবৃত্তি আঁতৰাই শ্ৰেয়ৰ বাবে চেষ্টা কৰে। সত্ত্ব বৃদ্ধি পালে সি ‘লোহিত’ অৱস্থা লাভ কৰে; কিন্তু সত্ত্বত কিছু ঘাটতি থাকিলে ‘নীল’ অৱস্থা পাই মানুহলোকত জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত ঘূৰি থাকে।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivating sattva (clarity and harmony) enables the jīva to remove tamasic tendencies through discernment and purposeful effort; increased sattva elevates one’s state, while deficiency of sattva keeps one bound to recurring human birth.
In Bhishma’s instruction on conduct and inner qualities, he describes how the soul’s condition changes according to the dominance of the guṇas: with sattva it overcomes tamas and rises to a higher state, but with incomplete sattva it remains in a lower condition and continues cycling in the human realm.