Shloka 6
Daṇḍa, Ahiṃsā, and Proportional Kingship: The Dyumatsena–Satyavān Dialogue (दण्ड-अहिंसा-विवेकः)
आपके कथनानुसार सत्पुरुषोंका आचरण धर्म माना गया है और जिनमें धर्माचरण लक्षित होता है
yudhiṣṭhira uvāca | āpake kathanānusāra satpuruṣāṇāṃ ācaraṇaṃ dharmaḥ manyate, yeṣu ca dharmācaraṇaṃ lakṣyate te eva satpuruṣāḥ | evaṃ sati anyonyāśraya-doṣa-prasaṅgāt sādhya-asādhya-vivekaḥ kathaṃ syāt? evaṃ sati sadācāro dharmasya lakṣaṇaṃ na bhavitum arhati | dṛśyate hi dharma-rūpeṇā-dharmaḥ prākṛtaś caran | dharmaṃ cā-dharma-rūpeṇa kaścid aprākṛtaś caran ||
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আপোনাৰ কথামতে সৎপুৰুষৰ আচৰণেই ধৰ্ম, আৰু যাৰ ভিতৰত ধৰ্মাচৰণ দেখা যায় তেওঁলোকেই সৎপুৰুষ। কিন্তু এনেদৰে ধৰি ল’লে অন্যোন্যাশ্ৰয়-দোষ ঘটে; তেন্তে কৰণীয় আৰু অকৰণীয়ৰ বিবেচনা কেনেকৈ হ’ব? সেয়ে সদাচাৰ মাত্ৰেই ধৰ্মৰ লক্ষণ হ’ব নোৱাৰে। কিয়নো এই জগতত দেখা যায়—বহু সাধাৰণ লোকে ধৰ্মৰ ৰূপ ধৰি থকা অধৰ্ম আচৰে, আৰু কিছুমান শিষ্ট-সংযত পুৰুষে অধৰ্ম যেন লাগিলেও ধৰ্মকেই অনুশীলন কৰে। সুতৰাং কেৱল বাহ্য আচৰণেৰে ধৰ্ম-অধৰ্ম নিৰ্ণয় সম্ভৱ নহয়।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma cannot be defined solely by ‘what good people do,’ because that definition becomes circular and because appearances can mislead: Adharma may masquerade as Dharma, and true Dharma may look like Adharma. One must apply deeper discernment beyond external custom.
In the Śānti Parva’s ethical discussions, Yudhiṣṭhira challenges a proposed criterion for Dharma—identifying it with the conduct of the virtuous—by pointing out the logical flaw of circular definition and the practical problem that actions can be deceptive in appearance.