Shloka 6
वायोरनियमस्पर्शों वादस्थानं स्वतन्त्रता । बलं शैघ्र्यं च मोक्ष च कर्म चेष्टा55त्मता भव:,अनियत स्पर्श, वाक्-इन्द्रियकी स्थिति, चलने-फिरने आदिकी स्वतन्त्रता, बल, शीघ्रगामिता, मल-मूत्र आदिको शरीरसे बाहर निकालना, उत्क्षेपण आदि कर्म, क्रिया- शक्ति, प्राण और जन्म-मृत्यु--ये सब वायुके गुण हैं
bhīṣma uvāca | vāyor aniyata-sparśo vāg-adhisthānaṃ svatantratā | balaṃ śaighryaṃ ca mokṣaś ca karma ceṣṭātmatā bhavaḥ | aniyata-sparśaḥ vāk-indriyasya sthitiḥ calana-phirana-ādīnāṃ svatantratā balaṃ śīghra-gamitā mala-mūtra-ādīnāṃ śarīrāt bahiḥ niṣkāsanaṃ utkṣepaṇa-ādi karma kriyā-śaktiḥ prāṇaḥ janma-mṛtyū ca—ete sarve vāyoḥ guṇāḥ |
ভীষ্মে ক’লে—বায়ুৰ গুণ এই: অনিয়ত স্পৰ্শ (এটা ঠাইত স্থিৰ নহয়), বাক্ইন্দ্ৰিয়ৰ আধাৰ, চলা-ফুৰাৰ স্বতন্ত্ৰতা, বল আৰু শীঘ্ৰগতি; মল-মূত্ৰ আদি দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া; উৎক্ষেপণ আদি কৰ্ম; ক্ৰিয়াশক্তি; প্ৰাণতত্ত্ব; আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ সৈতে তাৰ যোগ—এই সকলো বায়ুৰ লক্ষণ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse enumerates the functional ‘qualities’ of the vital wind (vāyu/prāṇa) that sustain embodied life—speech, movement, strength, swift activity, excretion, and the general power of action—showing that life and bodily agency depend on regulated inner forces; hence discipline and understanding of these forces support ethical self-control.
In Bhishma’s instruction during the Śānti Parva, he explains to the listener the constituents and operations within the body from an adhyātmika (inner, philosophical-physiological) perspective, here focusing specifically on the functions attributed to vāyu as a key sustaining principle.