Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Jājali’s Austerities and the Summons to Tulādhāra (जाजलि–तुलाधार-इतिहासः)

इन्द्रियाणि मन:पौरास्तदर्थ तु पराकृति: । तत्र द्वौं दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा | तदर्थमुपजीवन्ति पौरा: सह पुरेश्वरै:,इन्द्रियाँ इस नगरमें निवास करनेवाली प्रजा हैं। वे मनरूपी मन्त्रीकी आज्ञाके अधीन रहती हैं। उन प्रजाओंकी रक्षाके लिये मनको बड़े-बड़े कार्य करने पड़ते हैं। वहाँ दो दारुण दोष हैं, जो रज और तमके नामसे प्रसिद्ध हैं। नगरके शासक मन, बुद्धि और जीव इन तीनोंके साथ समस्त पुरवासीरूप इन्द्रियगण मनके द्वारा प्रस्तुत किये हुए शब्द आदि विषयोंका उपभोग करते हैं

indriyāṇi manaḥ-paurās tad-arthaṁ tu parākṛtiḥ | tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajas tathā || tad-artham upajīvanti paurāḥ saha pureśvaraiḥ |

ইন্দ্ৰিয়সমূহ এই নগৰৰ বাসিন্দা প্ৰজা; সিহঁত মনৰূপ মন্ত্ৰীৰ আজ্ঞাধীন। সেই প্ৰজাৰ ৰক্ষা-পালনৰ বাবে মনক ডাঙৰ ডাঙৰ প্ৰয়াস কৰিব লাগে। তাত দুটা দাৰুণ দোষ আছে—ৰজ আৰু তম। এইবোৰৰ আশ্ৰয়ে নগৰৰ শাসকসকল আৰু নগৰবাসী ইন্দ্ৰিয়সমূহে মনৰ দ্বাৰা আগবঢ়োৱা শব্দাদি বিষয়ৰ ভোগ কৰে।

इन्द्रियाणिthe senses
इन्द्रियाणि:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
FormNeuter, Nominative, Plural
मनःthe mind
मनः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
पौराःcitizens (townspeople)
पौराः:
Karta
TypeNoun
Rootपौर
FormMasculine, Nominative, Plural
तदर्थम्for that purpose
तदर्थम्:
TypeIndeclinable
Rootतदर्थ
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
पराकृतिःgreat exertion/strong activity
पराकृतिः:
Karta
TypeNoun
Rootपराकृति
FormFeminine, Nominative, Singular
तत्रthere/in that (system)
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
द्वौtwo
द्वौ:
TypeAdjective
Rootद्वि
FormMasculine, Nominative, Dual
दारुणौterrible/harsh
दारुणौ:
TypeAdjective
Rootदारुण
FormMasculine, Nominative, Dual
दोषौfaults/defects
दोषौ:
Karta
TypeNoun
Rootदोष
FormMasculine, Nominative, Dual
तमःdarkness; tamas
तमः:
TypeNoun
Rootतमस्
FormNeuter, Nominative, Singular
नामby name/called
नाम:
TypeIndeclinable
Rootनाम
रजःpassion; rajas
रजः:
TypeNoun
Rootरजस्
FormNeuter, Nominative, Singular
तथाand so/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
तदर्थम्for that purpose
तदर्थम्:
TypeIndeclinable
Rootतदर्थ
उपजीवन्तिlive upon; subsist on
उपजीवन्ति:
TypeVerb
Rootउप-जीव्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
पौराःcitizens
पौराः:
Karta
TypeNoun
Rootपौर
FormMasculine, Nominative, Plural
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
पुरेश्वरैःwith the lords of the city (rulers)
पुरेश्वरैः:
Karana
TypeNoun
Rootपुरेश्वर
FormMasculine, Instrumental, Plural

व्यास उवाच

V
Vyāsa
I
indriyāṇi (senses)
M
manaḥ (mind)
T
tamas
R
rajas
P
pura (city) (allegorical inner city)
P
pureśvara (lord of the city) (allegorical)