Shloka 11
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ekādaśas tv anantātmā sa sarvaḥ para ucyate | vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam | karmānumānād u vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrajña-saṃjñakaḥ avināśī ātmā ||
একাদশ তত্ত্ব অনন্ত আত্মা; তাকেই সৰ্বস্বৰূপ আৰু পৰম বুলি কোৱা হয়। বুদ্ধি সিদ্ধান্ত-স্বভাৱৰ, আৰু মন বিশ্লেষণাত্মক হোৱাৰ বাবে সংশয়াত্মক বুলি বৰ্ণিত। কৰ্মৰ অনুমানৰ পৰা—কাৰণ কৰ্মৰ বাবে জ্ঞাতা আৰু কৰ্তা আৱশ্যক—‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ নামে পৰিচিত সেই অবিনাশী জীৱাত্মাক বুজিব লাগে।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes buddhi (decisive intellect) from manas (analytical, doubt-prone mind) and argues that action implies a conscious knower and agent; therefore an imperishable Self exists, called the kṣetrajña (knower of the field/body).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa continues a philosophical exposition on principles (tattvas), identifying the supreme eleventh principle as the infinite Self and explaining how reasoning from karma supports recognition of the kṣetrajña.