Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
ব্যাসে ক’লে—প্ৰিয়! এই সংসাৰ-ধাৰা সংসাৰ-সাগৰত মিলি যায়; ইয়াৰ গভীৰতা যোনি আৰু পাতালৰ দৰে, সেয়ে ইয়াক পাৰ হোৱাটো অতি কঠিন। ই নিজৰ কৰ্মৰ পৰাই জন্মে; জিহ্বা (ৰুচি-লালসা) ইয়াৰ ঘূৰ্ণি, আৰু ইয়াৰ ওচৰলৈ যোৱাও বিপদজনক। শুদ্ধ বুদ্ধি আৰু আত্মসংযমেৰে মানুহে ইয়াক পাৰ হৈ নিৰাপদ তীৰত উপনীত হয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.