Shloka 12
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
एवं पूर्वापरे काले युञ्जन्नात्मानमात्मनि । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
vyāsa uvāca |
evaṁ pūrvāpare kāle yuñjann ātmānam ātmani |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani ||
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyas tejasaḥ rūpam ucyate |
ākāśa-prabhavaḥ śabdo gandho bhūmi-guṇaḥ smṛtaḥ ||
ব্যাসে ক’লে—যি ব্যক্তি ৰাতিৰ পূৰ্ব আৰু পৰ প্ৰহৰত লঘু আহাৰ লৈ, অন্তঃকৰণ শুদ্ধ কৰি, আত্মাক আত্মাতেই (পৰমাত্ম ধ্যানত) স্থিৰ কৰে, সি নিজৰ অন্তৰত আত্মদৰ্শন লাভ কৰে। তত্ত্বসমূহৰ গুণ এইদৰে কোৱা হৈছে—বায়ুৰ গুণ স্পৰ্শ, জলৰ গুণ ৰস, অগ্নিৰ গুণ ৰূপ; আকাশৰ পৰা শব্দ উৎপন্ন হয় আৰু পৃথিৱীৰ গুণ গন্ধ বুলি স্মৃত।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Disciplined meditation supported by moderation in food and inner purity leads to direct realization of the Self; alongside this, the verse recalls the classical mapping of sensory qualities to the five great elements (sound-space, touch-air, form-fire, taste-water, smell-earth).
In Vyāsa’s instruction within Śānti Parva, the discourse shifts from practical yogic regimen (night-time practice, light diet, purified mind) to a doctrinal explanation of how perception relates to the elemental constitution of the world, reinforcing a contemplative, knowledge-oriented path.