Shloka 9
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
जैसे डरे हुए हाथी भागकर किसी जलाशयमें प्रवेश कर जाते हैं
vyāsa uvāca | yathā bhītā gajā dhāvitvā kasyacid jalāśaye praviśanti, tataḥ sahasā niṣkramya na punar eva svapūrvasthānaṃ pratyāgacchanti; tathā yasmin puruṣe pareṣāṃ nindā-praśaṃsā-vākyāni līyante, na ca prativacanatvena punar nirgatāni bhavanti—yaḥ kṛtāyā nindāyāḥ stutyā vā kiñcid uttaraṃ na dadāti sa eva saṃnyāsāśrame vasituṃ śaknoti || naiva paśyen na śṛṇuyād avācyaṃ jātu kasyacit | brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyāt kathaṃcana ||
ব্যাসে ক’লে—যেনেকৈ ভীত হাতীবোৰ দৌৰি কোনো জলাশয়ত সোমাই, তাৰ পিছত হঠাৎ ওলাই আহি আগৰ ঠাইলৈ উভতি নাযায়; তেনেকৈ যি পুৰুষৰ ভিতৰত আনৰ নিন্দা বা প্ৰশংসাৰ বাক্য সোমাই পৰে, কিন্তু প্ৰত্যুত্তৰ ৰূপে পুনৰ ওলাই নাহে—অৰ্থাৎ যি নিন্দা-স্তুতি দুয়োটাৰে কোনো উত্তৰ নিদিয়ে—সেইজনেই সন্ন্যাস-আশ্ৰমত বাস কৰিবলৈ যোগ্য। সন্ন্যাসীয়ে নিন্দা কৰা মানুহজনৰ ফালে চকু তুলি চাব নালাগে; কেতিয়াও কাৰো অবাচ্য বাক্য নুশুনিব; আৰু বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিষয়ে কোনোভাৱেই অনুচিত কথা নক’ব।
व्यास उवाच
Educational Q&A
A true saṃnyāsī practices radical restraint of speech and reaction: he absorbs praise and blame without returning them as a retort, avoids engaging with abusive talk, and maintains scrupulous propriety—especially in speech concerning brāhmaṇas.
In the didactic flow of Śānti Parva, Vyāsa lays down behavioral marks of renunciation, using the simile of elephants that enter and exit a pond without returning to the prior spot—illustrating how a renunciant lets others’ words end in him without producing a counter-response.