Shloka 31
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं यो5ण्डजमण्डमध्ये | पतत्त्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि रश्मिदीप्त:
bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ hiraṇmayaṃ yo ’ṇḍajamaṇḍamadhye | patattriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe yo veda bhogyātmani raśmidīptaḥ ||
ব্যাসে ক’লে—যি সেই দীপ্ত, স্বৰ্ণময় আত্মাক জানে—পৃথিৱীত থাকিও তাত আসক্ত নহয়, আকাশসদৃশ অপাৰ বিস্তাৰত অপ্রমেয়ভাবে স্থিত, ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ ভিতৰত প্ৰকাশ পাই দেহৰ হৃদয়কমলত অন্তৰাকাশত পক্ষীৰ দৰে বিচৰণ কৰে—সেই জ্ঞানী জ্ঞানৰ জ্বলি উঠা ৰশ্মিৰে আলোকিত হৈ নিজেই দীপ্তিমান হয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches vairāgya (non-attachment) grounded in ātma-jñāna: the Self can be present in embodied life and the world yet remain untouched. Realizing the luminous inner Self—symbolized as a golden bird moving in the inner sky—one becomes ‘raśmi-dīpta’, radiant with the light of knowledge.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa describes the indwelling Self through a symbolic image (golden, winged, moving in the inner space). The focus is contemplative teaching rather than external action: it directs the listener to recognize the Self within the body and cosmos and thereby transcend bondage.