Shloka 24
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
इस प्रकार वानप्रस्थकी अवधि पूरी कर लेनेके बाद जब आयुका चौथा भाग शेष रह जाय, वृद्धावस्थासे शरीर दुर्बल हो जाय और रोग सताने लगें तो उस आश्रमका परित्याग कर दे (और संन्यास-आश्रम ग्रहण कर ले)। संन्यासकी दीक्षा लेते समय एक दिनमें पूरा होनेवाला यज्ञ करके अपना सर्वस्व दक्षिणामें दे डाले ।।
ātmayājī so ’tmaratir ātmakrīḍa ātmasaṁśrayaḥ | ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān ||
বনপ্ৰস্থৰ অৱধি সম্পূৰ্ণ কৰি, যেতিয়া আয়ুৰ চতুৰ্থ অংশ মাত্ৰ অৱশিষ্ট থাকে, বাৰ্ধক্যত দেহ দুৰ্বল হয় আৰু ৰোগে পীড়া দিয়ে, তেতিয়া সেই আশ্ৰম ত্যাগ কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰা উচিত। সন্ন্যাস-দীক্ষাৰ সময়ত এক দিনতে সম্পন্ন হোৱা যজ্ঞ কৰি, নিজৰ সৰ্বস্ব দক্ষিণা ৰূপে অৰ্পণ কৰিব। তেওঁ ‘আত্মযাজী’ হওক—আত্মাতেই ৰত, আত্মাতেই ক্ৰীড়া-আনন্দ লোৱা, আৰু সকলো প্ৰকাৰেই আত্মাৰেই আশ্ৰয় লোৱা। অগ্নিহোত্ৰৰ অগ্নিসমূহক আত্মাতেই স্থাপন কৰি, সকলো পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰিব; আৰু ব্ৰহ্মযজ্ঞ আদি তৎক্ষণাৎ সাধ্য যজ্ঞ আৰু ইষ্টিসমূহ নিত্য মনে মনে পালন কৰি থাকিব—যেতিয়ালৈকে কৰ্মময় যজ্ঞৰ পৰা আঁতৰি আত্মযজ্ঞৰ অভ্যাস দৃঢ় নহয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the interiorization of religious duty: the renouncer should abandon external dependence on ritual and possessions, ‘install’ the sacred fires within the Self, and practice continual inward sacrifice—finding refuge, joy, and discipline in the Self alone.
Vyāsa is instructing on the transition into full renunciation: after completing the earlier stages of life, one gives up possessions and outward ritual supports, and adopts a contemplative mode where yajña becomes mental and self-directed (ātma-yajña).