Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ব্যাসে ক’লে—ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা প্ৰমোহ, ভ্ৰম আৰু চিত্তৰ আবর্ত উঠে—ঘ্ৰাণে, শ্ৰৱণ আৰু দৰ্শনে; ৰস আৰু স্পৰ্শে বিচিত্ৰ আসক্তি জন্মে; আৰু শীত-উষ্ণৰ অনুভৱে মনত বায়ুৰ দৰে চঞ্চলতা জাগে। সত্ত্বৰ সাধনাৰে ধীৰ পুৰুষ নিদ্ৰা (আলস্য-অপ্ৰমাদ) ছিন্ন কৰিবলৈ যোগ্য হয়। সেয়ে যোগত কোৱা পাঁচ দোষ—কাম, ক্ৰোধ, লোভ, ভয় আৰু পঞ্চম স্বপ্ন/নিদ্ৰা—এইবোৰ মূলসহ উচ্ছেদ কৰিব লাগে। ক্ৰোধক শমে জয় কৰিব, কামক সংকল্প-ত্যাগে পৰাভূত কৰিব, আৰু সত্ত্বাভ্যাসে নিদ্ৰা নিবারণ কৰিব।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.